Monday, January 9, 2017

NGHỆ THUẬT PHÁP LAM HUẾ


 Tranh pháp lamThành phố Huế thơ mộng cũng là nơi tập trung rất nhiều làng nghề thủ công với những sản phẩm phục vụ đời sống và góp phần vào gìn giữ, lưu truyền những giá trị văn hóa- lịch sử. Theo thống kê của Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Thừa Thiên Huế năm 2014, thành phố Huế hiện có 88 làng nghề, bao gồm cả làng nghề truyền thống, làng nghề tiểu thủ công nghiệp và các làng nghề mới du nhập. Tuy không được xếp vào một trong số các làng nghề của thành phố Huế, nhưng trong các nghề thủ công được công nhận hiện nay, pháp lam Huế mang trong mình rất nhiều điểm kỳ thú. Từng là kỹ thuật chế tạo ra những sản phẩm rất được ưa chuộng thời Nguyễn, pháp lam Huế lại phải chịu cảnh thất truyền suốt một thời gian dài và hiện nay một lần nữa được hồi sinh.
Pháp lam Huế là tên để chỉ kỹ thuật tráng men trên kim loại- thường là kim loại đồng, xuất hiện tại Việt Nam thời Nguyễn. Theo các tài liệu nghiên cứu về nguồn gốc pháp lam, kỹ thuật tráng men trên kim loại do ông Vũ Văn Mai thấy nhu cầu dùng đồ pháp lang Trung Hoa được giới quý tộc và dân chúng xứ Huế ưa thích, bèn sang Quảng Đông học nghề. Khi về nước, Vũ Văn Mai tấu trình lên vua và được giao cho lập xưởng chế tác cho triều đình vào năm 1827. Tuy nhiên, nhà Nguyễn chọn từ “pháp lam” chứ không phải từ “Pháp lang” vì lý do kiêng kỵ quốc húy của triều Nguyễn. Các sản phẩm pháp lam Huế theo các nghiên cứu, thịnh hành vào các đời vua Minh Mạng (1820-1840), Thiệu Trị (1841-1847), Tự Đức (1848-1883), sa sút từ sau thời kỳ “tứ nguyệt tam vương” [*] và dù được phục hồi, chỉnh đốn dưới triều Đồng Khánh (1885-1889) song không phục hưng nổi mà rơi vào thoái trào rồi thất truyền. Nguyên nhân chủ yếu của sự thất truyền của kỹ thuật pháp lam được đánh giá do tình hình tài chính eo hẹp không nhập được các màu men kim loại từ nước ngoài về như thời kỳ trước. Như vậy, thời gian tồn tại của kỹ nghệ pháp lam Huế, từ lúc khai sinh đến khi thất truyền, chỉ hơn 60 năm. Nhưng di sản pháp lam còn lại trên mảnh đất cố đô Huế khá đồ sộ, phong phú về số lượng, đa dạng về loại hình và kiểu thức vẫn còn lưu lại trên cổng tam quan, diềm trang trí hay những lọ, bình, đĩa, khay sinh hoạt, đồ thờ tự màu men pháp lam rực rỡ, tươi sáng, trường tồn với thời gian.

Tranh phù điêu pháp lam phật A-DI-ĐÀ ở Tu Viện Pháp Vân, Quận Tân Phú, Tp.HCM

Bát pháp lam

Hộp pháp lam
Mặc dù nghề làm pháp lam được học từ Trung Hoa nhưng đó không phải cái nôi khai sinh ra kỹ thuật tráng men trên kim loại. Theo dòng chảy lịch sử, những sản phẩm với kỹ thuật sơ khai của kỹ thuật tráng men kim loại đã xuất hiện từ thời Ai Cập cổ đại. Tiến dần theo sự phát triển của xã hội loài người, các kỹ thuật Cloisone, Champleve, Plique a jour và Painted enamel của tráng men kim loại lần lượt ra đời ở châu Âu và tới Trung Hoa bởi vó ngựa viễn chinh của quân Mông Cổ và các tu sĩ dòng Tên trên hành trình truyền giáo. Các kỹ thuật tráng men kim loại được người Trung Hoa gọi dưới cái tên Kháp ty pháp lang đối với kỹ thuật Cloisonne, Tạm thai pháp lang với kỹ thuật Champleve, Thấu minh pháp lang với kỹ thuật Plique-a-jour và Họa pháp lang với kỹ thuật Painted enamels. Ở Việt Nam, các sản phẩm tráng men kim loại du nhập từ Trung Hoa và cả các sản phẩm do ông Vũ Văn Mai và môn đệ học được và chế tác đa phần áp dụng kỹ thuật Họa pháp lang.
Hiện nay tại Huế, nghề pháp lam đã được nghiên cứu và khôi phục lại bởi kĩ sư-thạc sĩ Đỗ Hữu Triết đã tạo điều kiện tiếp tục gìn giữ và phát triển nghề thủ công độc đáo này. Hiện nay, kỹ thuật tráng men kim loại áp dụng trên các sản phẩm thường là kỹ thuật Họa pháp lam (Painted enamels) và kỹ thuật ngăn ô chia hộc Kháp ty pháp lam (Cloisonne). So với các sản phẩm pháp lam trước đây thường ở dạng đồ gia dụng tế tự, trang trí nội ngoại thất, với mục đích phục vụ cho các tầng lớp vua quan phong kiến thời Nguyễn và trung lưu, các sản phẩm pháp lam hiện nay được bổ sung thêm các dạng tranh treo tường và sản phẩm làm quà tặng lưu niệm. Có thể điểm qua các sản phẩm của kỹ thuật pháp lam hiện nay như các bức tranh treo tường đơn chiếc hoặc một bộ gồm nhiều tranh, các dạng đèn ngủ, đèn đường, bàn ghế, bình phong… trang trí nội ngoại thất, bình, lọ, bát pháp lam trang trí và các hộp đựng trang sức, mặt dây, vòng tay trang sức làm quà tặng.

Dĩa trạm đồng pháp lam

Trích đoạn đèn đường pháp lam

Đồ pháp lam Huế

Đồ pháp lam Huế
Họa tiết trang trí được sử dụng trong sản phẩm pháp lam hiện nay tuy vẫn duy trì các họa tiết hoa dây trong vốn cổ, long phượng, hoa văn kết hợp với chữ Nho, hình phong cảnh sơn thủy- vốn là những đồ án trang trí quen thuộc trong các triều đình phong kiến Việt Nam, nhưng đồng thời đã bổ sung thêm các chủ đề về hoa sen- quốc hoa của Việt Nam ở cả hình thức tả thật và cách điệu, hình hoa hồng hoa cúc vốn là những loài hoa quen thuộc trong cuộc sống ngày thường. Bên cạnh đó, phong cảnh các di tích và thắng cảnh Huế cũng là chủ đề được khai thác đa dạng đưa vào trang trí sản phẩm pháp lam. Không dừng lại ở đó, bằng cách sử dụng những hình ảnh của cuộc sống hàng ngày như hình ảnh lao động, hình ảnh sinh hoạt đã góp phần khiến sản phẩm pháp lam ngày càng gần gũi, thân thuộc với người dân trong cuộc sống hàng ngày. Như vậy, đề tài của sản phẩm pháp lam ngày nay vừa lưu giữ vẻ đẹp của văn hóa và thẩm mỹ cung đình, vừa thể hiện được vẻ đẹp của nghệ thuật kiến trúc, của phong cách sống hiền hòa, hòa hợp giữa con người và tự nhiên- một nét văn hóa đặc trưng của người dân xứ Huế. Ngoài ra cũng xuất hiện một số phù điêu chủ đề Phật giáo được sử dụng kỹ thuật pháp lam thể hiện khả năng ứng dụng bước đầu của kỹ thuật này trong các sản phẩm phục vụ Phật giáo- tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong văn hóa dân gian Huế.
Vẻ đẹp của sản phẩm pháp lam được bắt đầu với sự khéo léo của người nghệ nhân kim hoàn tạo khuôn cốt kim loại- thường pháp lam Huế dùng cốt bằng đồng thau do dễ gia công cắt gọt và tạo hình. Sau đó, cốt kim loại sẽ được tráng một lớp men nền- lớp men có vai trò liên kết giữa cốt kim loại và lớp men bên ngoài lên bề mặt cốt kim loại rồi đem nung ở nhiệt độ gần 9000C. Tùy theo kích thước sản phẩm mà được nung ở lò cỡ nhỏ, cỡ trung hay cỡ đại. Chủ đề trang trí của sản phẩm pháp lam được vẽ nét lên trên bề mặt cốt kim loại đã tráng men. Người nghệ nhân tùy theo việc sử dụng kỹ thuật kháp ty pháp lam (Cloisonne) hay họa pháp lam (Painted enamels) để tô riêng men màu- là lớp men trong và mỏng bên ngoài lớp men nền, dùng để vẽ trên bề mặt sản phẩm- bằng bút lông các cỡ lên từng ô đã chia hay vẽ trực tiếp lên nền men những hoa văn trang trí theo chủ đề đã lựa chọn và để khô rồi nung một lần nữa ở nhiệt độ 9000C để hoàn thiện sản phẩm. Màu men sử dụng trong kỹ thuật pháp lam là men thủy tinh, khi sử dụng pha cùng nước ở tỷ lệ nhất định. Chính việc pha men cùng nước khiến cho màu sắc của pháp lam thêm phong phú, không chỉ dừng lại ở các màu có sẵn mà còn có thể chuyển màu theo chủ ý sáng tác. Trong trường hợp màu men chưa ưng ý, người nghệ nhân có thể tiếp tục tô men thêm rồi để khô và nung tiếp, làm nhiều lần như vậy tới khi màu men ưng ý thì dừng lại. Sau cùng, sản phẩm được đem mài bằng giấy ráp thô các cỡ từ 200 đến 400 để lộ rõ lớp màu của sản phẩm và mài bóng để hoàn thiện. 

Đĩa pháp lam

Chóe pháp lam


Đèn trần pháp lam
Tranh pháp lam
Như vậy, có thể nhận thấy sản phẩm pháp lam Huế là những sản phẩm thủ công, với sự trợ giúp nhỏ từ máy móc, chủ yếu được tạo thành từ bàn tay khéo léo và sự sáng tạo của người nghệ nhân. Với ưu điểm lớn nhất của sản phẩm sử dụng kỹ thuật pháp lam là màu sắc tươi sáng, phong phú, đa dạng và độ bền của sản phẩm. Sản phẩm được thực hiện phần lớn trên đồng, bởi vậy có thể dễ dàng tạo hình, trọng lượng sản phẩm không lớn, thuận tiện trong việc vận chuyển. Một đặc trưng nữa của sản phẩm pháp lam Huế mang tính địa phương cao, thể hiện tính thẩm mỹ và văn hóa xứ Huế, nhưng đồng thời hòa chung trong nền văn hóa Việt Nam. Trong thời gian hơn 12 năm kể từ ngày kĩ sư - thạc sĩ Đỗ Hữu Triết cùng các chuyên gia phục dựng thành công kỹ thuật pháp lam Huế và cùng các đồng nghiệp là những nghệ nhân kim hoàn, nhà thiết kế và họa sĩ có cùng niềm đam mê và chuyên tâm với sản phẩm pháp lam đang tạo cho pháp lam Huế một diện mạo mới, với sự đón nhận bước đầu của không chỉ người dân Việt Nam và khách du lịch quốc tế. Với các showroom trưng bày sản phẩm pháp lam, các hiện vật pháp lam trưng bày trên đường phố hay ứng dụng trong các nhà hàng, nhà nghỉ dưỡng, trong trang trí cột và phù điêu các ngôi chùa đã tạo điều kiện cho công chúng tiếp nhận sản phẩm pháp lam Huế. Đồng thời, bằng việc kết hợp với các tour du lịch đưa du khách tới tận nơi sản xuất pháp lam và tự tay thực hiện những sản phẩm đơn giản cũng góp phần quảng bá pháp lam Huế và những người dân Huế thân thiện, hiếu khách. Đánh dấu bằng sự kiện pháp lam Huế đã được vinh danh trong Festival làng nghề truyền thống Huế năm 2009 cho thấy sự công nhận về một nghề truyền thống của Huế đã hồi sinh. Điều này khiến chúng ta kỳ vọng về sự phát triển của kỹ thuật pháp lam Huế trong tương lai không xa với sự quan tâm giúp đỡ của các ban ngành có liên quan không chỉ hướng tới thị trường trong nước mà cả quốc tế, tạo nên thương hiệu của một ngành nghề truyền thống mang trong mình cả những nét cổ truyền, văn hóa Việt hòa cùng những nét mới mẻ, hiện đại của thời đại hiện nay.
Nguyễn Hương Ly
(Ảnh minh họa trong bài được cung cấp bởi Công ty TNHH Thái Hưng, địa chỉ: 66 Chi Lăng, Tp. Huế và lấy từ nguồn Internet).
[*] Đây là giai đoạn lịch sử đen tối nhất của triều Nguyễn, sau khi vua Dục Đức bị phế truất, chỉ trong vòng bốn tháng mà hai quyền thần Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã lập rồi truất phế thêm hai người nữa là vua Hiệp Hòa và Vua Kiến Phúc nên ở Huế mới có câu: "Nhất giang lưỡng quốc nan phân thuyết / Tứ nguyệt tam vương triệu bất tường" (Một sông hai nước lời khôn nói / Bốn tháng ba vua triệu chẳng lành).Sau gần 150 năm tồn tại, nhà Nguyễn đã để lại trên đất Huế một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ. Trong đó, không thể không nhắc đến những sản phẩm Pháp lam ở di tích Huế – một loại hình mỹ thuật trang trí, đồng thời là những tác phẩm nghệ thuật - đã thất truyền về kỹ thuật chế tác nhưng hiện nay đang được nhiều nhà nghiên cứu bảo tồn, quan tâm và phục dựng.
    • Ngày nay, họa tiết Pháp lam Huế còn được trang trí trên các sản phẩm thủ công mỹ nghệ

    Loại hình mỹ thuật trang trí độc đáo
    Pháp lam có lịch sử rất lâu đời với việc những sản phẩm Pháp lam đầu tiên trên thế giới được biết đến từ thế kỷ 13 trước Công nguyên, khi những người thợ kim hoàn Mycenaean tráng men thuỷ tinh trên những đôi khuyên tai bằng vàng. Kể từ đó, các nền văn minh trên toàn thế giới du nhập kỹ thuật Pháp lam vào các hình thức nghệ thuật riêng biệt của họ.
    Tại Việt Nam, Pháp lam được biết đến với những tác phẩm mỹ thuật hay các chi tiết trang trí trong kiến trúc Huế, với cốt làm bằng đồng đỏ, bên ngoài phủ các lớp men nhiều màu tạo nên các họa tiết rực rỡ màu sắc. Nghệ thuật chế tác Pháp lam được du nhập vào Việt Nam từ năm Minh Mạng thứ 8 (1827). Bấy giờ, có một nhóm thợ vẽ ở Nội Tạo, bộ phận chuyên việc mỹ thuật, trang trí trong cung Nguyễn, học được nghề làm Pháp lam từ Trung Quốc. Nhà vua cho đặt Pháp lam tượng cục, gồm 15 người, do Vũ Văn Mai đứng đầu, chuyên sản xuất Pháp lam cho triều đình Huế. Xưởng chế tác Pháp lam được đặt ở khu Canh Nông trong Thành nội.
    Ngoài ra, triều đình còn mở xưởng Pháp lam tại Ái Tử (Quảng Trị) và Đồng Hới (Quảng Bình) để sản xuất Pháp lam, đáp ứng các nhu cầu của triều đình. Pháp lam Huế khởi nguyên từ triều Minh Mạng, phát triển rực rỡ dưới triều Thiệu Trị sang đến triều Tự Đức thì phôi pha dần rồi mất hẳn.
    Do chỉ được sử dụng trong Hoàng cung Huế, nên thuật ngữ Pháp lam Huế được dùng để gọi tên cho kỹ nghệ chế tác Pháp lam ở Việt Nam vào thời Nguyễn. Trình độ kỹ thuật chế tác Pháp lam thời kỳ này chưa đạt độ sắc nét, tinh xảo, màu sắc không đẹp như Pháp lam ở các nước khác. Tuy nhiên, Pháp lam Huế lại khẳng định dấu ấn sáng tạo của người Việt, của văn hoá Việt Nam, minh chứng cho nền kinh tế – chính trị những năm độc lập, tự chủ thời Nguyễn. Pháp lam được xem là một báu vật xa xỉ, quý hiếm, sang trọng, chỉ được dùng để trang trí ở những nơi cung điện, tôn miếu uy nghiêm như điện Thái Hoà (Đại Nội, Huế), điện Hoà Khiêm (lăng Tự Đức), điện Biểu Đức (lăng Thiệu Trị)… hoặc làm đồ dùng trong cung đình như bát, tô, đĩa, khay, chậu hoa, bình hoa, hộp trầu, hộp phấn… hoặc làm đồ thờ như lư trầm, bát hương, quả bồng…
    Pháp lam Huế có nhiều loại hình sản phẩm, tập trung thành ba nhóm chính: Pháp lam trang trí ngoại thất các cung điện Huế; Pháp lam trang trí nội thất và các đồ tự khí, đồ gia dụng làm bằng Pháp lam.
    Trong đó, được chú ý nhiều nhất là loại hình Pháp lam trang trí ngoại thất: những chi tiết trang trí hình rồng, mây... gắn ở các bờ nóc, bờ quyết của cung điện và các cửa tam quan trong lăng tẩm các vua Nguyễn; các ô hộc trang trí theo lối “nhất thi, nhất họa” ở cổ diềm, đầu hồi, bờ mái... của các ngôi điện lớn như điện Thái Hòa, điện Ngưng Hy (lăng Đồng Khánh); những bức hoành trước mộ vua Minh Mạng và trước điện Thái Hòa; các đồ án mây ngũ sắc, bầu thái cực, các ô hộc trang trí bát bửu, tứ quý... chính giữa bờ nóc Minh Lâu, điện Sùng Ân (lăng Minh Mạng), điện Hòa Khiêm (lăng Tự Đức) hay ở bờ nóc bờ quyết của điện Biểu Đức (lăng Thiệu Trị)...
    Pháp lam Huế chứa đựng những màu sắc tươi sáng lộng lẫy, có cường độ mạnh, nổi bật trên các phông màu xám cố hữu của các kiến trúc cổ kính rêu phong, tạo nên những điểm xuyết sinh động, làm cho các công trình kiến trúc vốn uy nghi, trầm mặc có thêm phần tươi sáng và thanh thoát.
    Tái sinh pháp lam Huế
    Tại Huế, trong Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình đang trưng bày 98 hiện vật Pháp lam quý giá, có nguồn gốc từ các cung điện trong Hoàng Thành Huế được chế tác dưới các triều vua: Minh Mạng (1820-1841); Thiệu Trị (1841-1847) và Tự Đức (1848-1883). Đa số những hiện vật Pháp lam này đều do nghệ nhân và thợ Việt Nam làm, với sự giúp đỡ của các nghệ nhân được mời từ Trung Quốc. Đây được xem là sưu tập phong phú và giá trị nhất của nghệ thuật chế tác Pháp lam triều Nguyễn.
    Trải qua gần hai thế kỷ tồn tại trong môi trường khí hậu và thời tiết khắc nghiệt như xứ Huế, lại bị chiến tranh tàn phá, nên nhiều mảng pháp lam trang trí trên các cung điện Huế đã biến mất hoặc bị xâm hại nặng nề. Trong nỗ lực trùng tu, tôn tạo các công trình kiến trúc thời Nguyễn – có dấu ấn của pháp lam Huế, nhiều nhóm chuyên gia bảo tồn đã dày công nghiên cứu chất liệu Pháp lam cổ, xây dựng phương pháp, kỹ thuật chế tác nhằm khôi phục Pháp lam Huế trong điều kiện các thư tịch, bí quyết đều thất truyền.
    Ngày nay, các nhà hóa học phân tích rằng thành phần chủ yếu của men màu Pháp lam gồm hỗn hợp của muối axit boric với muối axit silicic, sắc trắng dễ nung chảy vì có nguyên liệu Pháp lam trong đó, bỏ thêm vào một lượng thích hợp sắc tố kim loại bị oxy hóa (oxit kim loại) tức thành màu men Pháp lam.
    Sau nhiều năm nghiên cứu, trải qua vô số hoạt động thử nghiệm, tuy với cách thức và công nghệ khác nhau, nhưng một số nhóm nghiên cứu phục chế Pháp lam đã đạt được thành công ở mức độ nhất định, bước đầu đáp ứng được công tác trùng tu di tích, trong đó đáng chú ý là các sản phẩm thuộc Đề tài thử nghiệm phục hồi công nghệ chế tác Pháp lam do TS Nguyễn Nhân Đức, Phó trưởng bộ môn Dược Trường Đại học Y khoa Huế, chủ trì.
    Một số năm gần đây, Pháp lam Huế không dừng ở việc chế tác phục vụ trùng tu, bảo tồn các công trình kiến trúc thời Nguyễn và cũng không dừng lại ở loại hình hoạ Pháp lam truyền thống mà còn được kết hợp với các ngành mỹ nghệ khác như chạm, khảm…, nâng lên thành những tác phẩm có giá trị về mặt hội hoạ và hàm lượng nghệ thuật cao. Sự kết hợp phong phú và đa dạng các ngành nghề thủ công truyền thống trong sản phẩm Pháp lam vừa tạo sự hấp dẫn riêng biệt mang đậm nét văn hóa truyền thống cho sản phẩm vừa là một cầu nối cho các ngành truyền thống có thể kết hợp lại với nhau.
    Như vậy là sau gần 200 năm thất truyền, Pháp lam Huế giờ đã được tái sinh, dẫu chưa hoàn hảo như mong muốn, nhưng đó thật sự là một thành công lớn, có giá trị thiết thực trong việc làm sống lại kỹ nghệ trang trí Pháp lam - niềm tự hào của mỹ thuật thời Nguyễn trên đất Huế.
    Kim Ngân

    No comments:

    Post a Comment