Sunday, January 8, 2017

Tục xin nước lộc ở giếng làng vào đêm giao thừa

Nhiều làng quê Việt Nam có tục lệ lấy nước đêm giao thừa để cầu may mắn, đồng thời cảm ơn tổ tiên như ở thôn Giếng Đõ, Yên Sơn, Tuyên Quang hay làng Đụn Dương, làng Yên Thôn, Thạch Thất, Hà Nội. 

Lấy nước giếng đúng vào giờ khắc thiêng liêng của đêm giao thừa là tập tục bao đời của dân làng Yên Thôn và Đụn Dương, huyện Thạch Thất với mong muốn cuộc sống sum vầy ấm no.
Nhiếp ảnh gia Lê Bích, người có nhiều năm tìm hiểu và chụp ảnh về giếng cổ, cho biết: "Đêm 30 năm 2013 tôi đến làng Yên Thôn, từ 11h đã thấy người dân đem theo xô chậu hay chai. Đúng thời khắc giao thừa, loa của làng phát lời chúc Tết của chủ tịch nước thì mọi người tuần tự thả gàu xuống giếng lấy nước lên, người thì đổ vào chai, hoặc xách cả xô về. Trước giếng có một bàn thờ để bày mâm ngũ quả, bánh chưng rất linh thiêng. Ai trước khi mang nước về cũng làm lễ ở đây".
tuc-xin-nuoc-loc-o-gieng-lang-vao-dem-giao-thua
Giếng làng Yên Thôn đêm giao thừa, ban thờ được thắp nhang, bày mâm ngũ quả và đồ lễ. Ảnh: Lê Bích
Mỗi năm vào đêm 30, tục lấy nước kéo dài chỉ nửa tiếng từ thời khắc giao thừa, lấy nước xong, làm lễ ở bàn thờ giếng rồi mọi người lại về nhà làm lễ tiếp. Mỗi gia đình chỉ có một người đại diện đi xin nước ở giếng.  
Trong tâm thức người Việt, làng nào có giếng thì đó là nơi "tụ thủy tụ phúc" của làng, nơi đất trời giao hòa và là nguồn mạch sự sống. Giếng không chỉ để lấy nước sinh hoạt mà còn là nguồn sống, bởi không có nước thì không tồn tại được. Nước từ các giếng cổ không còn thứ nước bình thường nữa mà là sự linh thiêng, lòng thành kính của thế hệ sau với tâm niệm về cuộc sống đủ đầy. 
Theo lời kể của nhiếp ảnh gia Lê Bích khi anh tới nhà một người dân trong làng Yên Thôn, thấy họ đổ nước giếng vào chén, bát dâng lên bàn thờ như thứ nước lộc mang về sự sung túc cho gia đình. Ý nghĩa của tục lệ lấy nước đêm giao thừa chính là sự cầu phúc cho một năm mới bội thu mùa màng, của cải làm ra tràn đầy như nước đổ vào nhà. Một cao niên trong làng cho biết, tục lệ này còn để cám ơn những người mở cõi lập làng tạo ra giếng nước cho dân. Nghi lễ này đã kéo dài tới ngày nay từ khi có làng.  
Đến thôn Giếng Đõ, xã Mỹ Bằng, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, mọi người lại được nghe kể về câu chuyện giếng làng và tục lấy nước của người Cao Lan.  
tuc-xin-nuoc-loc-o-gieng-lang-vao-dem-giao-thua-1
Giếng Đõ ở thôn Giếng Đõ, xã Mỹ Bằng, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Ảnh: Minh Huệ
Chuyện kể lại, vào năm 1909, có 3 gia đình người dân tộc Cao Lan họ Trần, Nịnh, Vương từ Yên Bái về tái định cư tại vùng đất này đã phát hiện một giếng nước trong, uống rất ngọt. Trong quá trình lấy nước ăn, họ nhìn thấy trong lòng giếng một cái đõ bằng gỗ, xung quanh có xếp 4 tấm đá lớn có hình mặt nhẫn. Do đó, bà con đặt tên giếng và thôn đều là Giếng Đõ. Giếng lúc nào cũng đầy nước trong veo suốt 4 mùa, nước mát lạnh vào hè còn mùa đông hơi nước từ giếng bốc lên rất ấm. Giếng Đõ được người dân coi như mạch huyết của làng.
Trải qua hơn 100 năm hình thành và phát triển, từ 3 hộ dân buổi sơ khai, thôn Giếng Đõ hôm nay đã có hơn 110 hộ dân, 80% là người dân tộc Cao Lan. Ngày nay, tục lấy nước giếng đêm giao thừa ở thôn Giếng Đõ không chỉ của riêng người Cao Lan mà cả các dân tộc anh em khác cũng tới xin.
Theo một vị cao niên trong làng, tục xin nước phải được thực hiện đúng thời khắc giao thừa, bởi nếu lấy trước sẽ là "nước cũ", nếu lấy sau quá lại ít lộc hơn. Vì vậy, đêm giao thừa nào Giếng Đõ cũng tấp nập người dân xin nước. Trước khi ra giếng, mọi người đều thắp hương ở nhà và khấn đơn giản. Hương Chi
Lâu nay, giếng làng vốn là thứ quen thuộc với bao đời người dân sinh sống khắp mọi miền đất nước. Không chỉ đi vào lòng dân bản địa bởi những câu chuyện, kỷ niệm…, chiếc giếng còn thu hút sự chú ý của nhiều nhiếp ảnh gia đam mê tìm hiểu văn hóa, trong đó có Lê Bích – một phóng viên ảnh tự do.
Chụp giếng từ năm 2010, anh nhận thấy điều thú vị là chúng không chỉ có hình tròn mà còn cả hình vuông, chữ nhật, bán nguyệt, bát giác, bầu dục... Có giếng được đào rộng như chiếc ao con, xung quanh và thành thường xây gạch, xếp đá hoặc gạch đá ong.
Nơi khác lại làm giếng không xây thành, dân làng thường gọi là giếng đất. Đây không chỉ là nơi cung cấp nguồn nước ăn, sinh hoạt mà còn để gặp mặt, chuyện trò của người làng. Với một số giếng đặc biệt, dân làng dùng lấy nước để lễ, tế Thành Hoàng làng.
GiengLeBich-4-JPG.jpg
Giếng đá cổ với hình dáng độc đáo ở làng Phú Diễn, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội.
Tồn tại cùng người dân qua nhiều thế hệ, hầu như ai cũng cho rằng chiếc giếng có linh hồn và rất thiêng liêng. Nhận định này được Lê Bích trải nghiệm trong một lần chụp ở Sơn Tây, anh sơ ý làm rơi balo máy ảnh xuống giếng. Tuy vậy, sau khi sấy khô, máy ảnh lại dùng bình thường khiến bạn bè xung quanh đùa rằng "có thần giếng phù hộ".
Còn đêm giao thừa năm 2014-2015, được đón thời khắc thiêng liêng bên giếng cùng những người dân ở làng Yên Thôn và Đụn Dương, huyện Thạch Thất, Hà Nội, phóng viên ảnh 43 tuổi này tự thấy đó là kỷ niệm đáng nhớ. Thời điểm chuyển giao năm mới, người dân thường lấy nước mang về nhà cúng tổ tiên, đổ đầy chum vại mong sung túc cả năm.
LeBich-1-1152-1430705616.jpg
Ở vùng cao có nguồn nước từ núi, sông, suối khá dồi dào nên giếng không quá quan trọng, bởi vậy Lê Bích thích tác nghiệp ở những làng quê Bắc Bộ - nơi in đậm màu sắc văn hóa Việt.
Trong quá trình tác nghiệp, giếng của người Chăm ở miền Trung được Lê Bích đánh giá là ấn tượng mạnh mẽ nhất bởi họ sống ở nơi khô cạn nên khả năng tìm mạch nước rất giỏi. Giếng Chăm thường lấy nước từ trong núi, chảy qua ba tầng.
Tầng trên cùng chỉ để dùng cúng thần thánh. Tầng hai cho người dùng còn tầng ba để rửa chân tay và cho súc vật uống. Sau cùng, nước được dẫn chảy ra ruộng đồng. "Chỉ thế thôi cũng đủ thấy văn hóa Chăm xưa rất chuẩn mực", anh nhận xét.
Từng ghé thăm khoảng 200 ngôi làng và chụp 300 giếng cổ khắp cả nước, từ đồng bằng đến vùng cao và miền duyên hải, những giá trị tâm linh của giếng cổ là điều hấp dẫn Lê Bích nhất bởi càng tìm hiểu sâu, anh càng bị cuốn hút bởi vẻ đẹp tiềm ẩn từ nó.
"Tôi thấy mình có trách nhiệm phải mang giá trị này chia sẻ với mọi người và thế giới. Đôi lúc nhìn lại, tôi cũng không hiểu sao mình lại yêu giếng đến thế, dường như có mối nhân duyên từ trước", nhiếp ảnh gia chia sẻ.
GiengLeBich-8-1-JPG.jpg
Dân làng Viêm Xá, xã Hòa Long, TP Bắc Ninh tổ chức thau giếng hàng năm vào mùng 3/3 âm lịch.
Theo anh, khó khăn nhất trong việc chụp ảnh giếng cổ là bắt gặp và tìm thông tin về nó. "Tôi có đến gặp một nhà sử học nổi tiếng hỏi về công trình nghiên cứu và những tài liệu tổng hợp chính thức đối với giếng cổ nhưng nhận được câu trả lời là chưa có", Lê Bích bày tỏ.
Hiện anh tập hợp thông tin và nghiên cứu cho kế hoạch in một quyển sách với tên gọi "Giếng và các giá trị tâm linh". Trong đó, bí quyết để thu thập nhiều thông tin nhất là mỗi khi đến ngôi làng nào đó, anh thường tìm gặp những vị cao niên để hỏi chuyện. Trong suy nghĩ của Lê Bích, các tập tục, bí quyết nghề, văn hóa dân gian… lưu giữ từ đời này qua đời khác chủ yếu do truyền khẩu.
Trong quá trình tác nghiệp, phóng viên ảnh tự do này vẫn có trăn trở với những chiếc giếng mình chụp. "Nhiều giếng bị bỏ hoang, đối xử tệ bạc. Ngẫm ra cũng là chuyện con người. Giếng chỉ cho đi, lấy xong lại đầy, càng múc càng trong, nước đầy nhưng không tràn giống như người tốt, người giỏi. Họ luôn cho đi, cân bằng trong cuộc sống", anh ví von.
Ngoài chụp giếng, anh cũng tham gia nhiều phim tài liệu và truyền hình thực tế để giới thiệu văn hóa như: "Giếng Làng", "Hành Trình Giếng Cổ", "Hình tượng giếng qua ảnh của Phóng Viên Lê Bích"...
GiengLeBich-4.jpg
Giếng ở bản dân tộc Nùng An, xã Quốc Dân, huyện Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng.
GiengLeBich-8.jpg
Giếng Bá Hiến nằm trong cụm di tích đình chùa Giao Sam, thôn Thích Chung, xã Bá Hiến, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc. Giếng có niên đại khoảng 600 tuổi và vẫn còn khá nguyên vẹn. Theo người dân ở đây kể: "Sau trận đại hỏa ở làng Bá Hiến một thời gian, người dân trong làng đã tìm thầy phong thủy về xem lại thế đất. Một số thầy cao tay được mời về làng và đã cho đào chiếc giếng đá này để trấn mạch".
GiengLeBich-11-JPG.jpg
Người làng gọi là giếng Lẽ vì nằm ở ngõ Lẽ, làng Hạ Lát, xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.
GiengLeBich-1.jpg
Nằm trong khuôn viên chùa Bút Tháp, xã Thuận Thành, Bắc Ninh, thân giếng làm bằng đá chặm khắc cánh sen nhiều lớp tinh xảo. Theo thầy trụ trì Thích Thanh Sơn, vào cuối thế kỷ 15, giếng được phát lộ cùng với chùa. Giếng được gọi là Giếng Ngọc, xưa kia chỉ để cúng Phật cho các thầy chùa uống. Một phiên bản của giếng hiện có bày ở sân Bảo tàng Mỹ Thuật, phố Nguyễn Thái Học, Hà Nội.
GiengLeBich-1-JPG_1430705155.jpg
Giếng làng Nghiêm Xuyênhuyện Thường Tín, Hà Nội hiện không còn được sử dùng để lấy nước sinh hoạt mà trở thành bể bơi của làng.
GiengLeBich-2-JPG.jpg
Làng Xuân Đỗ, phường Cự Khối, quận Long Biên, Hà Nội có tục xô kiệu quanh làng. Có năm trai làng xô kiệu thánh dưới giếng trước sân đình.
GiengLeBich-5-JPG_1430705216.jpg
Đêm giao thừa ở làng Đụn Dương, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Dân làng kéo nước "lộc" vào đúng thời khắc giao thừa.
GiengLeBich-6.jpg
Theo người dân ở xóm Mát, thôn Yên Duyệt, xã Tốt Động, huyện Chương Mỹ, Hà Nội, chiếc "giếng bàn chân" có từ xa xưa, không biết từ thời nào. Giờ giếng nước vẫn trong vắt, miệng hình bàn chân, dưới lòng giếng là lớp đá ong có hình lòng chảo. Đây là đá ong thiên tạo chứ không như các giếng đào khác. Đến nay dân làng vẫn có thói quen ra giếng lấy nước về nấu trà xanh. Trà pha bằng nước giếng đun sôi có màu xanh, uống ngọt.
GiengLeBich-3.jpg
Giếng làng Ngọc Đồng, xã Ngọc Thanh, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên. Đây là xứ đạo nên dân làng xây tượng đức mẹ giữa giếng.
GiengLeBich-2.jpg
Giếng Bá Lễ ở Hội An nổi tiếng với nguồn nước thanh mát, mạch ngầm dồi dào, là nguồn nước tốt nhất để chế biến món cao lầu trứ danh phố Hội. Giếng gắn với ông Đương 82 tuổi hàng ngày vẫn gánh nước, phục vụ những quán ăn khắp Hội An. Ông chỉ gánh chứ không dùng xe thồ hay xe máy để vận chuyển.
Lê Thương
ẢnhNVCC

No comments:

Post a Comment