Monday, May 15, 2017

12 con đập thủy điện trên dòng Mê Kông

Đầu tư thủy điện đã sớm thể hiện những mặt hạn chế của nó. Điển hình là câu chuyện con đập Tam Hiệp lớn nhất châu Á, được Trung Quốc xây dựng trên thượng nguồn sông Dương Tử. Con đập này từng một thời kiêu hãnh với giá trị đầu tư lên đến 24 tỉ USD và công suất gấp 9 lần thủy điện Hòa Bình của Việt Nam nay đã làm ngập hơn 600 km2 đất phì nhiêu, chôn vùi 13 thành phố, 140 huyện, 1.350 làng mạc, khiến 1,4 triệu người phải di dân, tác động không nhỏ đến kinh tế nông, ngư nghiệp. Đó là chưa kể sau 3 năm vận hành, đập Tam Hiệp đã góp phần gây ra nạn lở đất khiến Trung Quốc phải chi 9 tỉ USD để gia cố chống sạt lở, cũng như tạo nên tình trạng hạn hán và địa chấn ở đồng bằng sông Dương Tử.
Việt Nam mất nhiều
Câu chuyện đập Tam Hiệp cho thấy sự đau đớn mà khu vực hạ nguồn phải gánh chịu khi các thủy điện được xây dựng ở thượng nguồn. Nói như Tiến sĩ Lê Văn Cương, Viện Chiến lược và Khoa học Công an: “Các quốc gia ở hạ nguồn luôn chịu thua thiệt, yếu thế so với các quốc gia thượng nguồn”.
Sông Mê Kông bắt nguồn từ Tây Tạng (sông Lan Thương), chảy qua 6 quốc gia gồm Trung Quốc (thuộc thượng nguồn) và Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam (thuộc hạ nguồn). Nằm ở cuối sông Mê Kông, Việt Nam liệu sẽ thiệt hại thế nào nếu hàng chục đập thủy điện trên dòng chính con sông này được xây dựng?
Báo cáo mang tên Đánh giá Môi trường Chiến lược (SEA) của Ủy hội sông Mê Kông, một tổ chức liên chính phủ để thực thi Hiệp định Mê Kông cho thấy rằng, Việt Nam sắp tới sẽ phải đối mặt với 3 vấn đề sau đây.
Về dòng chảy, kinh tế nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản của đồng bằng sông Cửu Long sẽ bị ảnh hưởng bởi sự xâm nhập mặn gia tăng.
Về phù sa, 26 triệu tấn phù sa/năm hiện nay sẽ chỉ còn lại 7 triệu tấn/năm, dẫn đến suy giảm năng suất nông nghiệp, gia tăng hiện tượng xói lở bờ sông và mất cơ hội mở rộng lãnh thổ đồng bằng Sông Cửu Long.
Về thủy sản, đồng bằng này sẽ thiệt hại 1 tỉ USD/năm do tổn thất các loài cá trắng, vốn chiếm đến 65% lượng cá ở sông Mê Kông. Trong khi đó, cá trắng lại là thức ăn của cá đen, chiếm 35% lượng cá còn lại, nên sự biến mất của cá trắng có nghĩa cá đen cũng biến mất theo.
Về mặt xã hội, khoảng 14 triệu nông, ngư dân sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản sẽ bị ảnh hưởng.
Vấn đề đáng nói ở đây là trong 12 thủy điện trên dòng chính sông Mê Kông (không tính dòng nhánh) sắp được xây dựng thì lại không có thủy điện nào ở Việt Nam, trong khi tổn thất mà quốc gia nằm cuối hạ nguồn như Việt Nam phải gánh chịu là không nhỏ. Xin nói thêm là nguồn năng lượng tạo ra từ các đập thủy điện này cũng chỉ cung ứng khoảng 5% tổng lượng điện tiêu thụ hằng năm của Việt Nam.
Vậy quốc gia nào sẽ hưởng lợi lớn nhất từ công cuộc “chia năm xẻ bảy” trên dòng chính sông Mê Kông?
SEA đánh giá Lào có lợi ích lớn nhất với khả năng thu được 70% lợi nhuận (2,6 tỉ USD/năm) khi các con đập hoàn tất. Campuchia có thể khai thác thủy điện dòng chính để xuất khẩu với giá trị lên đến 1,2 tỉ USD/năm. Thái Lan thì tận dụng mực nước dâng cao để thực hiện các dự án chuyển nước từ Mê Kông đến vùng Đông Bắc Thái Lan. Đặc biệt là Trung Quốc, quốc gia đã hoàn tất 4 đập thủy điện trên dòng chính, cộng thêm 4 đập đang xây dựng trên khu vực giáp ranh giữa tỉnh Vân Nam và Tứ Xuyên và 4 đập nữa trong thời gian tới thì sức mạnh “kiểm soát khu vực sông Mê Kông” là điều dễ dàng thấy được.
SEA còn ước tính, nếu 12 dự án trên dòng chính Mê Kông được triển khai thì sẽ tiêu tốn khoảng 25 tỉ USD nhưng lại tạo ra một lượng việc làm lớn cho các nước Lào, Campuchia, góp phần xóa đói giảm nghèo.
Nhưng bên cạnh những lợi ích đạt được, các quốc gia này cũng không thoát khỏi những hệ lụy tiêu cực. SEA cho rằng, toàn khu vực sẽ bị mất đến 42% lượng cá (tương đương 500 triệu USD/năm), hơn 100 loài sinh vật sẽ bị đặt trong tình trạng nguy hiểm hoặc tuyệt chủng. Thiệt hại nông nghiệp do lũ từ hồ chứa nước ước tính sẽ vào khoảng 5 triệu USD/năm. Lượng phù sa giảm hơn 50%. 30 triệu dân ở khu vực này sẽ lâm vào tình cảnh khó khăn, dẫn đến mất an ninh xã hội.
Nhưng dường như các quốc gia vẫn đang đặt lợi ích kinh tế lên trên hết!
Việt Nam trong “bàn cờ” Mê Kông
Trong “bàn cờ” sông Mê Kông, Trung Quốc đang thắng thế. Ông Cương phân tích: “Sức mạnh của quốc gia này thể hiện ở 3 điểm. Thứ nhất, tiềm lực kinh tế và quân sự vượt xa 5 quốc gia ở hạ nguồn. Thứ hai, Trung Quốc ở thượng nguồn. Và thứ ba, Trung Quốc có ý chí, quyết tâm và đủ thực lực để khai thác các nguồn lợi từ Mê Kông, có thể bất chấp sự phản kháng của các nước ở hạ nguồn”.
Sâu xa hơn, việc khai thác thủy điện ở dòng chính Mê Kông có thể còn dấy lên quan ngại về tình trạng căng thẳng ở tầm khu vực. Khu vực các nước thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) gồm có ASEAN lục địa (với các nước Việt Nam, Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Lào) và ASEAN đảo (gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Brunei). Ông Cương đặt giả thiết, nếu các quốc gia ASEAN lục địa không giải quyết ổn thỏa việc khai thác các nguồn lợi từ Mê Kông mà xảy ra tranh chấp, thậm chí xung đột, lẽ nào các quốc gia còn lại đứng ngoài cuộc?!
Hoặc giả như Trung Quốc không đạt được thỏa thuận về khai thác nguồn lợi từ Mê Kông với các quốc gia khác dẫn đến tình trạng căng thẳng ở khu vực thì các quốc gia ngoài khu vực và Liên Hiệp Quốc chẳng lẽ không can thiệp? Trên thực tế, Mỹ đã đặt chân vào Mê Kông qua chương trình “Sáng kiến hạ nguồn Mê Kông – LMI” năm 2009 với mục đích kêu gọi các quốc gia tham gia giải quyết bệnh truyền nhiễm, tăng cường đối thoại khoa học, môi trường. Ông Timothy Hamlin thuộc Trung tâm Stimson, một tổ chức phi chính phủ độc lập chuyên nghiên cứu về các vấn đề an ninh thế giới, có trụ sở tại Washington cho biết: “Dù LMI mới chỉ ở giai đoạn khởi thảo nhưng một số cơ quan Mỹ đã tiến hành nghiên cứu những vấn đề quan trọng, có thể ảnh hưởng đến tương lai của hạ nguồn sông Mê Kông”.
Trong khi các quốc gia hạ nguồn đều “ngó trước ngó sau” đối với các vấn đề liên quan đến dòng Mê Kông thì Trung Quốc lại muốn “tự cô lập”. Trên thực tế, 4 quốc gia là Thái Lan, Việt Nam, Lào, Campuchia đã ký kết thỏa thuận “Hiệp định Mê Kông 1995” với nhiều điều khoản về đối thoại, các thủ tục duy trì dòng chảy trên dòng chính và chất lượng nước. Riêng Myanmar và Trung Quốc chỉ tham gia đối thoại mà không ký kết gì.
Tiến sĩ Đào Trọng Tứ, Nguyên Phó Tổng Thư ký Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam, cho rằng: “Lý do là Trung Quốc muốn được phát triển tài nguyên này một cách tự do, tránh sự nhòm ngó và can thiệp của các nước hạ nguồn”. Và trong khi việc xây dựng các công trình thủy điện trên dòng chính Mê Kông của Trung Quốc gây sự lo ngại sâu sắc cho các quốc gia hạ nguồn thì theo ông Tứ, quốc gia này luôn đưa ra thông điệp trấn an rằng “các đập thủy điện Trung Quốc là những hồ chứa điều tiết nước, tích nước mùa lũ và xả nước mùa khô kiệt, điều tiết lượng nước cho hạ nguồn”.
Các thủy điện ở Trung Quốc đang làm thay đổi dòng chảy từ Tây Tạng đổ vào Đông Nam Á. Do đó, việc họ không là thành viên của Ủy hội sông Mê Kông, cũng như không ký kết Hiệp định Mê Kông, sẽ càng gây khó khăn cho nỗ lực tăng cường hợp tác phát triển nguồn nước xuyên biên giới.
Nhưng Việt Nam rõ ràng cũng “tiến thoái lưỡng nan” trong vấn đề xây các con đập thủy điện. Bởi vì, theo phân tích của ông Nguyễn Võ Dân Sinh, Chương trình Đông Nam Á, Trung tâm Stimson, khu vực Tây Nguyên của Việt Nam cũng nằm ở thượng nguồn một số dòng nhánh của sông Mê Kông.
Ông nói: “Khi Việt Nam có mối quan ngại chính đáng về sự đe dọa từ các dự án thủy điện trên thượng nguồn đối với đồng bằng sông Cửu Long thì các đập thủy điện ở Tây Nguyên cũng gây ra những tác động xuyên biên giới”. Ông Sinh lấy dẫn chứng từ một nghiên cứu công bố tại Diễn đàn các Tổ chức Phi Chính phủ Campuchia cho thấy, các con đập thủy điện trên sông Sê San ở Tây Nguyên, đặc biệt là thủy điện Yaly, đã tác động không tốt đến cộng đồng hạ nguồn Campuchia. Sau đó, Việt Nam đã tham vấn Chính phủ Campuchia để đưa ra các giải pháp giảm thiểu tác động cho vùng hạ nguồn, đặc biệt là quy trình xả lũ.
Tuy nhiên, dường như Việt Nam vẫn ưu tiên phát triển thủy điện hơn các nguồn năng lượng khác là nhiệt điện, điện hạt nhân, nhập khẩu điện hay các nguồn năng lượng tái tạo. Điều này hợp với quy luật kinh tế, bởi việc phát triển các dạng năng lượng khác còn gặp trở ngại về tài chính (chi phí cao) và kỹ thuật.
Luật chơi công bằng và lợi ích kinh tế – môi trường
Sông Mê Kông đang được nhìn nhận với 2 luồng quan điểm khác nhau về lợi ích kinh tế và môi trường.
Một là vẫn giữ nguyên quan điểm “lợi ích kinh tế ưu tiên” như với con đập thủy điện ở Thượng Lào nói trên, mà theo Daniel King, Giám đốc Chính sách châu Á, tổ chức nhân quyền quốc tế EarthRights International là có thể “đe dọa đến sự bình ổn của khu vực Mê Kông”. Hai là quan điểm thận trọng trong đầu tư thủy điện, đặc biệt là khi hợp tác với Trung Quốc. Đơn cử như trường hợp của Myanmar gần đây.
“Trung Quốc quan tâm đến vấn đề năng lượng và chủ trương gia tăng đầu tư tại những nơi bị Mỹ cô lập như Sudan, Iran và Myanmar”, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Nhung, Trung tâm Nghiên cứu Hợp tác Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (GMS), cho biết. Theo bà, Trung Quốc là 1 trong 5 quốc gia có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất ở Myanmar (sau Thái Lan), chủ yếu tập trung vào các ngành điện năng, dầu lửa, khí đốt và khai khoáng. Xét về diện tích ở lưu vực sông thì Myanmar chỉ chiếm 2%, sau Lào (35%), Campuchia (18%), Thái Lan (18%), Trung Quốc (16%), Việt Nam (11%).
Tuy nhiên, việc Tổng thống Thein Sein của Myanmar đình chỉ dự án thủy điện Myitsone do Trung Quốc tài trợ đã cho thấy mức độ quan tâm đến môi trường của nước này. Không thể không quan ngại khi con đập này có thể khiến vùng hạ nguồn rộng lớn của Myanmar, tương đương diện tích Singapore, chìm trong biển nước. Bên cạnh đó, việc bất đồng quan điểm với Trung Quốc về con đập này của nhà lãnh đạo Myanmar cho thấy, “ông đã biết quan tâm đến nguyện vọng của người dân” (theo lời phát ngôn viên của Bộ Ngoại giao Mỹ Victoria Nuland) và đang tách dần khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc.
Các định chế tài chính nước ngoài như Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á cũng đã tuyên bố không cung cấp tài chính cho các dự án thủy điện trên dòng chính Mê Kông sau hàng chục năm đổ vốn cho các dự án thủy điện ở dòng nhánh.
Thái độ của Việt Nam đối với vấn đề thủy điện dòng chính Mê Kông vẫn chưa rõ ràng. Tuy nhiên, SEA đã gợi ý một hướng đi. SEA phân tích như sau: “Thủy điện dòng chính không quá quan trọng đối với ngành năng lượng của Thái Lan và Việt Nam. Những dự án thủy điện dòng chính chỉ tác động không đáng kể đến giá điện (chưa đến 1,5%) và có ảnh hưởng rất hạn chế đến các chiến lược cung cấp năng lượng so với quy mô của ngành năng lượng ở 2 nước này. Hai nước này có khả năng tiêu thụ đến 90% lượng điện sản xuất ra từ các dự án trên dòng chính. Và nếu Thái Lan, Việt Nam quyết định không mua lượng điện sản xuất từ dòng chính thì tất cả các dự án này sẽ không thể triển khai”.
Nhưng cũng nói thêm, trong 12 dự án phát triển thủy điện trên dòng chính, chỉ có 1 dự án tại Lào mang tên Luang Prabang do Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) đầu tư. Trong khi đó, 11 dự án còn lại nằm trên lãnh thổ Lào và Campuchia là do Trung Quốc đầu tư 4 dự án, Thái Lan đầu tư 5 dự án, Pháp đầu tư 1 dự án và Campuchia đầu tư 1 dự án.
Đối với Việt Nam và cả các quốc gia thuộc khu vực Mê Kông, quyết định nào nên được đưa ra lúc này về vấn đề thủy điện dòng chính? Ông Cường dẫn lời một chuyên gia Canada, quốc gia thành công trong xây dựng thủy điện (hiệu quả kinh tế cao, hạn chế thấp nhất hậu quả sinh thái) rằng: “Kinh nghiệm của con người trong lĩnh vực này còn ít ỏi, nhất là ở các vùng nhiệt đới. Vì vậy, phải tuyệt đối thận trọng đối với những loại dự án này”. Trong khi đó, báo cáo SEA đưa ra 4 lựa chọn chiến lược cho các quốc gia ở hạ nguồn: 1-không xây dựng thủy điện dòng chính; 2-hoãn tất cả các dự án thủy điện dòng chính trong một thời gian nhất định (để nghiên cứu kỹ hơn), 3-phát triển năng lượng dòng chính dần dần; 4-phát triển các dự án dòng chính theo xu thế và đòi hỏi của thị trường điện.
Thực chất, câu chuyện thủy điện ở dòng chính chỉ là bề nổi của bức tranh thủy điện khu vực Mê Kông. Vì ở các dòng nhánh, các đập thủy điện vẫn cứ hình thành, hiện nay đã lên đến 94 đập. Theo thống kê của Ủy hội Mê Kông, đến năm 2015 sẽ có 36 đập thủy điện ở dòng nhánh được đưa vào vận hành, đến năm 2030 có thêm 30 đập nữa được triển khai trên các dòng nhánh. Và câu chuyện buồn về hàng chục triệu người nghèo sống nhờ vào dòng Mê Kông dài đến 4.800 km chỉ mới bắt đầu…
Sưu tầm Nguyễn Quang Việt (Theo Nhịp Cầu Đầu Tư)
Bộ trưởng Năng lượng và Mỏ Lào cho biết nước này sẽ tiến hành xả nước một số đập thủy điện nhằm tăng lưu lượng nước chảy vào sông Mekong, giúp Việt Nam giải quyết hạn mặn ở ĐBSCL.
Theo Bộ trưởng Năng lượng và Mỏ Lào, kể từ ngày 23/3 đến cuối tháng 5, Lào sẽ tiến hành xả nước từ các đập thủy điện với lưu lượng nước khoảng 1.136 m3/s.
Cùng với lượng nước xả từ đập thủy điện của Trung Quốc và từ một số con sông khác của Thái Lan, ước tính tổng cộng lượng nước từ sông Mekong qua Lào, Campuchia vào Việt Nam vào khoảng 3.611 m3/s.
Dự kiến lượng nước trên sẽ tới khu vực Đồng bằng sông Cửu Long vào tuần đầu tháng 4, thông cáo của Bộ Ngoại giao cho hay.
Lao xa nuoc dap thuy dien giup Viet Nam xu ly han man hinh anh 1
Một con đập của Lào. Ảnh: EDF
Trước đó, theo đề nghị của phía Việt Nam, Trung Quốc bắt đầu xả lũ ở đập Thủy điện Cảnh Hồng từ ngày 15/3 đến ngày 10/4, để giúp các nước ở hạ lưu sông Mekong, bao gồm Việt Nam, khắc phục tình trạng hạn hán.
Trong năm 2016, hạn hán và mặn xâm nhập được đánh giá là đặc biệt nghiêm trọng, nặng nhất 100 năm qua ở miền Tây. Từ cuối năm 2014, do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino tình hình thời tiết, thiên tai trên phạm vi cả nước nói chung và vùng đồng bằng sông Cửu Long nói riêng diễn biến bất thường, cực đoan.
Đây là đợt thiên tai khốc liệt, hạn hán nghiêm trọng nhất ở đồng bằng sông Cửu Long đã tác động nghiêm trọng đến sản xuất và đời sống của người dân.
Theo dự báo, lượng mưa 6 tháng đầu năm 2016 ở đồng bằng sông Cửu Long có khả năng cao hơn 10 - 20% năm trước nhưng tổng lượng dòng chảy sông Mekong về khu vực lại có nguy cơ thiếu 20 - 40% so với trung bình nhiều năm. Do đó mực nước sông Cửu Long sẽ ở mức thấp và chịu ảnh hưởng mạnh của thủy triều.
Lao xa nuoc dap thuy dien giup Viet Nam xu ly han man hinh anh 2Hàng loạt thủy điện của các nước xây dựng trên sông Mekong. Đồ họa: 
 Phượng Nguyễn
Ngoài tác động của hiện tượng El Nino và biến đổi khí hậu, tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn càng trở nên nghiêm trọng tại các nước ở hạ nguồn Mekong trong bối cảnh một số nước thúc đẩy xây đập thủy điện. Sự can thiệp của các quốc gia ở thượng nguồn đang làm thay đổi dòng chảy, ảnh hưởng đến ngư trường và nông trường truyền thống của các nước trong lưu vực.
Đến nay, Trung Quốc đã xây 6 đập thủy điện trải dọc sông Mekong. Lào và Campuchia định xây thêm hơn 10 đập, và không dừng lại ở đó. Các đập thuỷ điện của Trung Quốc ở phía bắc và nhiều công trình đang được xây dựng ở Lào, đã ảnh hưởng đến hoạt động di cư của các đàn cá và chặn lượng phù sa bồi đắp ở phía hạ lưu. Ngoài ra, Thái Lan cũng đang có kế hoạch xây dựng nhiều đập ở đây.
Những con đập lớn làm thay đổi chất lượng nguồn nước và dòng chảy, làm giảm chất dinh dưỡng trong lượng phù sa trôi xuống hạ nguồn. Ngoài ra, việc sụt giảm lượng nước ngọt đổ từ các con sông ra biển đã làm thay đổi độ mặn trong nước ở những vùng cửa sông.Tại Hội nghị cấp cao hợp tác Mekong-Lan Thương lần thứ nhất, Bắc Kinh cam kết hỗ trợ nhiều tỷ USD cho các nước sông Mekong, động thái nhằm "gỡ gạc" uy tín vì căng thẳng Biển Đông.


Người dân đồng bằng sông Cửu Long sinh nhai nhờ nguồn lợi từ sông. Ảnh: Tuổi TrẻNgười dân đồng bằng sông Cửu Long sinh nhai nhờ nguồn lợi từ sông. Ảnh: Tuổi Trẻ

Ngày 23/3, Hội nghị Cấp cao Hợp tác Mekong - Lan Thương lần thứ nhất diễn ra tại Tam Á, Hải Nam, Trung Quốc với sự tham dự của lãnh đạo các nước Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam. Với chủ đề “Cùng chung dòng sông, cùng chung tương lai”, hội nghị đã khẳng định cam kết của 6 nước đối với hòa bình, ổn định và phát triển bền vững tại tiểu vùng Mekong, đồng thời đề ra các định hướng lớn cho hợp tác Mekong - Lan Thương.

Trung Quốc mạnh tay đầu tư

Trong khuôn khổ hội nghị, Trung Quốc đã cam kết khoản vay ưu đãi 10 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 1,5 tỷ USD) và khoản vay tín dụng 10 tỷ USD cho 5 nước dòng sông Mekong chảy qua.
Cụ thể, Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường cho biết một nửa trong khoản vay tín dụng 10 tỷ USD được sử dụng cho hợp tác sản xuất công nghiệp giữa Trung Quốc và các nước khác. Trung Quốc cũng hứa hỗ trợ xóa đói giảm nghèo cho các quốc gia với khoản tiền viện trợ 200 triệu USD và chuẩn bị quỹ 300 triệu USD cho các dự án hợp tác cỡ nhỏ và vừa trong 5 năm tới.
Trong tuyên bố chung của Hội nghị cấp cao hợp tác Mekong - Lan Thương, Trung Quốc cũng cho biết họ đang triển khai các dự án khác nhau, từ đường sắt xuyên quốc gia tới các khu công nghiệp để thúc đẩy hợp tác trong khu vực.
'Cu ca rot cua Trung Quoc' voi cac nuoc song Mekong hinh anh 1Toàn cảnh Hội nghị Cấp cao Hợp tác Mekong - Lan Thương lần thứ nhất. 
Ảnh: BNG
Hội nghị cấp cao hợp tác Mekong - Lan Thương diễn ra trong bối cảnh các nước hạ nguồn sông Mekong đang phải đương đầu với tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng nên phân phối nước trở thành vấn đề cấp thiết. Theo kết quả hội nghị, một trung tâm kiểm soát tài nguyên nước đã được thành lập nhằm đối phó với hạn hán và lũ lụt trên dòng Mekong.

Nỗ lực gỡ gạc uy tín

Các nước sông Mekong là khu vực quan trọng trong chiến lược “một vành đai, một con đường” của Trung Quốc. Tăng trưởng của Bắc Kinh được hỗ trợ thông qua việc xây dựng cơ sở hạ tầng và xuất khẩu năng suất công nghiệp dư thừa sang các nước khu vực này. Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường cũng thừa nhận trong tình hình kinh tế khó khăn, hợp tác tốt hơn với các nước láng giềng Đông Nam Á giúp giảm áp lực của nền kinh tế Trung Quốc.
Mặt khác, trong những năm gần đây, Trung Quốc liên tiếp tiến hành các hoạt động gây hấn trên Biển Đông, tuyến hàng hải huyết mạch bậc nhất thế giới. Không lâu sau khi kéo giàn khoan Hải dương 981 xâm phạm thềm lục địa Việt Nam, Trung Quốc tiến hành các hoạt động bồi lấp trên các đá và rạn san hô thuộc quần đảo Trường Sa của Việt Nam và quân sự hóa khu vực bất chấp sự phản đối của quốc tế.
Nhiều chuyên gia đánh giá, việc làm của Trung Quốc trên Biển Đông không phù hợp với vị thế của một nước lớn, có trách nhiệm đối với cộng đồng quốc tế. Nó cũng khiến Bắc Kinh bị cô lập trên các diễn đàn trong và ngoài khu vực. Các nước không có tranh chấp với Trung Quốc trên Biển Đông như Mỹ, Nhật Bản, Australia... cũng liên tục đưa ra lời nói và hành động để chỉ trích việc làm của Bắc Kinh.
Xâu chuỗi các sự kiện, nhiều nhà phân tích nhận định rằng Bắc Kinh đang có một sự toan tính. Thông qua việc làm này, Trung Quốc muốn tăng cường ảnh hưởng trong khu vực cũng như gỡ gạc uy tín sau những động thái hiện thực hóa yêu sách chủ quyền trên Biển Đông, SCMP dẫn nhận định của các chuyên gia.
Bên cạnh vấn đề Biển Đông, Trung Quốc cũng bị chỉ trích ở nhiều lĩnh vực khác. Các đập thủy điện mà Bắc Kinh xây dựng trên thượng nguồn dòng Mekong bị coi là nguyên nhân gây ra tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn ở các nước hạ nguồn. Nhiều dự án phát triển trước đây của Trung Quốc bị cáo buộc làm tổn hại tới môi trường, gây ảnh hưởng tới tương lai khu vực.
“Bằng cách giúp các nước hạ nguồn sông Mekong, chủ yếu là những nước lạc hậu, có cơ hội phát triển tốt hơn, Trung Quốc đang nỗ lực thay đổi hình ảnh của mình theo hướng tích cực”, ông Xu Liping, chuyên gia về các vấn đề Đông Nam Á tại Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc nhận định.
Tuy nhiên, theo ông Xu, Trung Quốc cần đưa ra các dự án minh bạch và phù hợp với các tiêu chuẩn môi trường để giành lấy lòng tin của người dân địa phương.
Xâm nhập mặn sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và các vựa lúa ở đồng bằng, vốn phụ thuộc lớn vào phù sa của các con sông, đặt ra những thách thức về sinh kế của người dân và nhu cầu lương thực trong tương lai.Đập thủy điện Nuozhadu Trung Quốc xây dựng trên sông Mekong. Ảnh: Corbis
Đập thủy điện Nuozhadu Trung Quốc xây dựng trên sông Mekong. Ảnh: Corbis
Việc xây dựng các đập thủy điện gây ra hạn mặn sông Mekong và hàng loạt hệ lụy cho 60 triệu dân sống dưới vùng hạ lưu, đẩy nhiều loài động vật quý hiếm tới bờ vực tuyệt chủng.Những tháng vừa qua, tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn đang đẩy khoảng 1,5 triệu nông dân Việt Nam, những người sống ở khu vực hạ nguồn sông Mekong, vào tình trạng trắng tay. Hiện tượng thời tiết cực đoan ít mưa kết hợp với việc trữ nước trong các đập thủy điện trên thượng nguồn khiến lượng nước sông Mekong đổ về hạ nguồn suy giảm đột ngột.

Đồng bằng sông Cửu Long, nơi người dân từng phải tìm cách sống chung với lũ, đang loay hoay vì hạn hán và xâm nhập mặn. Nhiều chuyên gia nhận định, quá khứ sẽ không bao giờ trở lại và người dân ở hạ nguồn sông Mekong cần tìm cách thích nghi với tình hình mới, khi hạn hán và xâm nhập mặn xảy ra thường xuyên hơn.
Ruộng đồng nứt nẻ vì hạn hán ở Đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: AFP

Mối nguy hại từ thủy điện

Trong bài viết tháng 5/2015, báo Guardian của Anh đề cập tới 11 đập thủy điện được lên kế hoạch xây dựng trên dòng sông Mekong. Một trong số chúng là thủy điện Xayaburi, trị giá 3,5 tỷ USD ở vùng bắc Lào. Đây là con đập đầu tiên được xây dựng trên khu vực được phân chia là hạ nguồn sông Mekong. Tại miền Nam Lào, người ta cũng lên kế hoạch xây đập Don Sahong trị giá 300 triệu USD dù dòng chảy ở đây tương đối hiền hòa.
Việc xây dựng và lên kế hoạch xây dựng hàng chục con đập trên dòng Mekong mang lại một số lợi ích cho quốc gia sở hữu nhưng lại gây ra vô vàn hệ lụy cho khoảng 60 triệu người sống phía dưới hạ lưu. Trong khi đó, việc phối hợp kém bài bản giữa các quốc gia cùng chung dòng sông Mekong tiếp tục đẩy tình trạng khu vực trở nên bi đát.

Han man song Mekong: Tham hoa duoc bao truoc hinh anh 2Vị trí các con đập được xây dựng trên dòng chảy chính của sông Mekong. (Màu đỏ: đã xây xong, màu vàng: đang xây dựng, màu xanh: dự kiến xây dựng). Đồ họa: 
 Michael Buckley
Đập thủy điện Xayaburi và đập Sahong dự kiến cung cấp lượng điện lớn cho Thái Lan và mang lại cho Lào nguồn thu tương xứng. Tuy nhiên, hai đập này được coi là thảm họa trên dòng Mekong, tác động trực tiếp tới an ninh lương thực của khu vực. Trên thực tế, những vựa lúa nằm ở lưu vực sông Mekong cung cấp lượng lớn gạo xuất khẩu trong khi thủy sản nước ngọt đánh bắt trên dòng sông sông này chiếm 1/4 tổng sản lượng của cả thế giới.
Theo các nhà khoa học, đập Don Sahong được xem là sự hủy hoại nghiêm trọng nhất. Nó sẽ chặn đường của các đàn cá di trú theo mùa, đẩy những loài quý hiếm tới bờ vực tuyệt chủng và làm suy giảm lượng nước vốn đã ngày càng khan hiếm trên dòng Mekong. Những đập nước ở Lào và Trung Quốc tác động trực tiếp tới khu vực Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, làm tổn hại vựa lúa của quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ 2 thế giới.
Dù tác hại về việc xây đập trên dòng Mekong đã được chỉ rõ nhưng Ủy ban sông Mekong (Mekong River Commission), với 4 thành viên là Lào, Campuchia, Thái Lan, Việt Nam, không thể tìm được tiếng nói chung trong việc ngừng xây dựng các công trình thủy điện. Các nước hạ nguồn kêu gọi đánh giá minh bạch, độc lập về tác động của những công trình thủy điện tới môi trường và xã hội. Tuy nhiên, nhà chức trách Lào phớt lờ lời kêu gọi hoãn xây dựng đập thủy điện trên dòng chảy chính của sông Mekong.
Những gì xảy ra trên sông Mekong không chỉ tác động tới khu vực mà còn có ý nghĩa toàn cầu. Dòng sông tạo ra những đồng bằng trù phú, cung cấp lượng cá nước ngọt dồi dào cũng như đóng vai trò điều hòa khí hậu thế giới. Dòng sông còn mang tính biểu tượng và ý nghĩa văn hóa đối với các quốc gia nó chảy qua. Việc đề cao giá trị năng lượng trên dòng Mekong có thể làm tổn hại nhiều lĩnh vực khác mà con người cần nghiêm túc đánh giá.

Bài học từ sông Danube

Chảy qua 19 quốc gia, Danube là con sông mang tầm quốc tế lớn nhất thế giới. Nó cũng là dòng sông dài thứ 2 châu Âu sau sông Volga. Giống với sông Mekong, Danube đóng vai trò quan trọng với cuộc sống của 83 triệu người cũng như là nơi sinh tồn của hệ động thực vật phong phú, với những loài nằm trong danh mục bảo tồn.
Tuy nhiên, trong hơn 150 năm qua, Danube bị con người tàn phá và hủy hoại. Hàng loạt đê, đập mọc lên trên dòng chảy chính của sông. Việc nạo vét, nắn dòng cũng diễn ra tràn lan. Hậu quả là hơn 80% vùng đất ngập nước của sông Danube biến mất, kéo theo sự phong phú của các loài cá và những loài phụ thuộc vào cá.
Những thay đổi về địa chính trị từ 2 thập kỷ trước ở châu Âu đã tạo ra một kỷ nguyên mới cho dòng Danube. 19 quốc gia mà dòng sông chảy qua đã cùng nhau thành lập Ủy ban Quốc tế Bảo vệ sông Danube. Người ta đưa ra các quy định nghiêm ngặt về xử lý nước thải trước khi đổ ra sông. Các nước phải đầu tư nhiều tiền của hơn vào hệ thống này nhằm đảm bảo nguồn nước không bị ô nhiễm. Các quốc gia mới trở thành thành viên của Liên minh châu Âu (EU) phải đặc biệt tuân thủ quy định này.
Các nước cùng coi trọng yếu tố môi trường và bảo tồn hệ sinh thái giúp nhiều vùng đất ngập nước của sông Danube dần hồi sinh. Nó mang lại lợi ích đáng kể không chỉ cho các loài thủy sinh vật mà còn giúp con người phát triển kinh tế thông qua du lịch và giải trí bền vững. Năm 2006, Quỹ bảo tồn thiên nhiên quốc tế (WWF) cũng xác nhận việc hồi sinh của các vùng đất ngập nước giúp ngăn chặn đáng kể lũ lụt trên dòng Danube.
Hơn hai mươi năm phục hồi giúp Danube hồi sinh sau nhiều thập kỷ bị lạm dụng. Hiện tại, phần lớn sông Danube đều đáp ứng đủ tiêu chuẩn để có thể bơi lội mà không gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe. Những điểm nóng ô nhiễm cũng được giải quyết. Tuy nhiên, việc để dòng chảy của Danube được thông suốt vẫn là bài toán khó cho châu Âu.
Thời Trung cổ, những con cá tầm Beluga khổng lồ với kích thước bằng một chiếc xe buýt nhỏ thường xuyên bơi ngược dòng Danube tới khu vực xa xôi của nước Đức. Tuy nhiên, gần 60 đập mọc lên dọc dòng chảy chính chặn đứng đường di cư của các loài cá. WWF đang làm việc với Ủy ban Quốc tế về Bảo vệ sông Danube và chính phủ các nước có liên quan nhằm khai thông dòng chảy.
Ngoài ra, Danube còn là tuyến đường thủy huyết mạch của châu Âu. Việc kết hợp giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường vẫn là bài toán khó mà Ủy ban Quốc tế về Bảo vệ sông Danube cần giải quyết. Tuy nhiên, mỗi công trình nhằm mục đích kinh tế trên con sông đều phải trải qua việc đánh giá toàn diện những tác động với môi trường. Nguồn lợi kinh tế không phải tất cả trên dòng Danube.

No comments:

Post a Comment