Wednesday, May 17, 2017

Ký ức khu chợ cũ Sài Gòn

Nói đến Chợ Cũ là nói đến khu vực buôn bán sầm uất xung quanh của chợ Bến Thành cũ tức Tổng Nha Ngân khố. Hồi xửa hồi xưa nơi đây là khu nhà lồng năm dãy cột gỗ mái ngói mặt ngó ra kinh Lớn (sau này lấp lại thành đường Charner – Nguyễn Huệ).


khu-cho-cu-sai-gon3
Đoạn đường Hàm Nghi nơi buôn bán thú nuôi hồi thập niên 1960 (Ảnh: Dan Esso)

Trong cuốn “Gia Ðịnh thành thông chí” miêu tả, khu Chợ Cũ nằm dọc theo bến sông. Hải quân của triều đình vẫn thao diễn hàng năm tại đây vào ngày Tế Mạ (lễ Tế Thần của quân đội xưa). Bến sông người ra, người vào buôn bán nhộn nhịp. Ðầu bến về phía bắc là rạch Sa Ngư. Nơi này có cầu ván bắc ngang, hai bên đầu cầu, nhà ngói vách gỗ xây lên san sát, trong chợ bày bán đủ thứ hàng hóa thịnh hành như gạo, trầu cau, vải lụa, gốm sứ, thảo dược… Dọc theo hai bờ sông, thuyền bè đậu nhiều không thể tả.
Về sau, chợ hư hỏng nặng. Ðến năm 1912, chính quyền thành phố quyết định dời chợ về vị trí khác tức chợ Bến Thành ngày nay mà người Sài Gòn hồi đó gọi là Chợ Mới Bến Thành (khánh thành năm 1914). Vương Hồng Sển viết trong cuốn “Sài Gòn năm xưa” rằng, người Tàu gọi Chợ Mới Bến Thành là “Tân Nhai thị” hay vỏn vẹn “Cái Xị”. Ngày khánh thành tổ chức lễ lạt ăn mừng, tiếng đồn rùm beng có cộ đèn, chưng cộ bảy bang, xe bông, hát ngoài trời v.v…; các bài báo viết mừng bài “mừng lễ khai tân thị” xướng họa không dứt.


khu-cho-cu-sai-gon2
Dãy tiệm bán heo quay vịt quay của người Tàu trên đường Tôn Thất Đạm, ngoài vỉa hè là các sạp hình thành Chợ Cũ Tôn Thất Đạm (Ảnh: Ken chụp năm 1968)

Theo tài liệu chợ Bến Thành cũ, trước khi người Pháp khởi công xây dựng công trình kho bạc nhà nước, con kinh này bị lấp đi đồng thời rạch Cầu Sấu (nay là đường Hàm Nghi) và vài con rạch lớn khác cũng được lấp luôn. Vì ở giai đoạn cuối thế kỷ 19, Sài Gòn đã phát triển đường sá cho các loại xe ngựa, xe kéo tay nên phương tiện đường thủy cho ghe bầu, xuồng to xuồng nhỏ từ Lục Tỉnh, Gia Ðịnh len lỏi trên các kênh rạch đến bến chợ không còn phù hợp. Người Pháp bắt đầu xây dựng những dãy nhà phố khang trang hai bên đường làm thay đổi diện mạo một phần khu trung tâm thành phố Sài Gòn vào thời kỳ đó. Ðô thành Sài Gòn trở nên nhộn nhịp hơn, sang trọng hơn khiến người nhà quê quan niệm ai lên Sài Gòn sinh sống đều dễ thay lòng đổi dạ. “Chợ Bến Thành dời đổi / Người sao khỏi hợp tan / Xa gần giữ nghĩa tào khang / chớ ham quyền quý mà đá vàng phụ nhau”.
Ông bạn kể chuyện: “Hai má con tôi từ Dĩ An lên Sài Gòn thăm cha đang làm việc trong Tổng Nha Ngân Khố thời Pháp thuộc vì mấy bữa ông không về nhà. Má tôi trong lòng nghi ngại, sợ ông có bà khác làm khổ mẹ con. Ba tôi đã giải thích chuyện không thể về nhà mấy hôm là do công việc kế toán nhiều quá, việc làm không hết nên viên chủ quản kêu làm thêm giờ nên ở lại nhà người bạn đồng nghiệp cho tiện việc đi lên đi xuống mỗi ngày. Ðể má tôi yên lòng, ba tôi dẫn hai mẹ con sang thăm nhà người bạn. Nhà người bạn đồng nghiệp với ba tôi có tiệm tạp hóa gần mấy tiệm bán heo quay vịt quay trên đường Tôn Thất Ðạm thì lúc đó má tôi mới chịu”.
Chuyện ông bạn già kể khiến tôi hình dung chợ cũ trên đường Tôn Thất Ðạm đã có từ hồi đầu thập niên 1950 hay trước đó nữa mặc dầu tên chợ không phải là tên chính thức của một ngôi chợ có xây nhà lồng. Chợ Tôn Thất Ðạm dường như tự phát do nhu cầu chợ búa của cư dân gần đó tiện đến chợ gần nhà hơn là cuốc bộ xuống chợ Bến Thành. Dọc hai bên dãy phố người ta bày ra các sạp, che dù, che tôn buôn bán đủ loại hàng hóa, rau cải, cá mắm nhưng thời đó khu chợ này không có nhiều sạp hàng hai bên đường như thời gian sau này. Không phải chỉ có chợ Tôn Thất Ðạm người ta mới gọi cái tên Chợ Cũ chung chung để lưu giữ hình ảnh một thời của chợ Bến Thành đầu tiên trên đất Sài Gòn. Câu ca dao xưa vẫn còn trong tâm trí qua nhiều thế hệ, trong lời ru con của những bà mẹ thuở thập niên 1960 khi còn chân ướt chân ráo di cư lên Sài Gòn sinh sống: “Sông Sài Gòn bao nhiêu nước / Chợ Cũ Sài Gòn kẻ tục người thanh / Mấy ai mà đặng như anh / Dù cho xao xuyến cũng chân thành với em…”.


khu-cho-cu-sai-gon1
Gian hàng bán cá và thức ăn nuôi cá trên đường Hàm Nghi hồi trước (Ảnh: Ken)

Khu vực đường Hàm Nghi (từ góc ngã tư Công Lý, Pasteur, Tôn Thất Ðạm và Võ Di Nguy – Hồ Tùng Mậu ngày nay) cũng được người Sài Gòn gọi là Chợ Cũ. Chợ Cũ như trên đã nói ở phía cạnh bên kia trên đường Nguyễn Huệ và những con đường chung quanh gần đó như Hải Triều, Ngô Ðức Kế lại không được gọi là khu Chợ Cũ vì khu này được xây dựng nhiều công sở, khách sạn nhà hàng sang trọng. Cách gọi Chợ Cũ ở mấy đoạn trên đường Hàm Nghi của người Sài Gòn chẳng qua nơi đây trở thành khu vực buôn bán nhộn nhịp từ tiệm ăn, chợ búa, vải lụa cho đến hàng mã, thú nuôi.
Một chi tiết trong câu chuyện của ông bạn già về khu Chợ Cũ làm tôi thích thú. Ðó là Chợ Cũ mua bán thú nuôi đủ loại chó, mèo, khỉ, thỏ, rắn, rùa, chim chóc đến các loại cá xiêm, gà chọi mà nhiều người sau này vẫn quen gọi là Chợ Cũ chó mèo. Hồi thời cha người bạn làm việc ở kho bạc Sài Gòn, trên đường Hàm Nghi đã có nhiều cửa tiệm và các sạp hàng trên vỉa hè bày bán loại đồ hàng mã đồ cúng và có năm ba ngôi nhà mở tiệm bán đủ các loại chim chóc cho người thượng lưu Sài Gòn mua về nuôi làm cảnh. Ông bạn già hồi còn bé thích nuôi chim cưỡng được cha dẫn lại tiệm còn nhớ lúc ấy người chủ tiệm giới thiệu con cưỡng đã biết nói hai ba tiếng. Ông kể: “Tôi ngắm con chim đen tuyền đứng trong lồng tre nghênh nghênh cái đầu nhìn mình bỗng nghe con cưỡng cất tiếng chửi thề. Cha tôi chưng hửng còn tôi thì thấy thích thú chửi nó một tiếng. Con cưỡng làm thinh nghểnh mỏ một hồi rồi lại cất tiếng lơ lớ ‘mất dạy’. Người chủ tiệm sợ cha tôi không mua, lóng ngóng giải thích chắc con cưỡng học theo mấy tiếng chửi tục từ đám người buôn bán trước tiệm của ông. Nhưng tôi cứ đòi cha mua cho bằng được. Mang con cưỡng về nhà, mỗi ngày cho ăn ớt để nó lột lưỡi học thêm nhiều tiếng thanh tao. Nuôi được vài ba năm thì con chim lăn ra chết mà không nói thêm được tiếng nào”.


khu-cho-cu-sai-gon
Coi đá gà trên đường Hàm Nghi (Ảnh: Dan Esso)

Riêng ký ức của tôi về khu Chợ Cũ lại là chợ bán thú nuôi. Ðến nay, tôi vẫn nhớ những ngày còn bé ham nuôi gà tre. Không phải tôi ham thích đá gà mà con gà tre lông đủ màu đẹp dáng làm tôi thích. Ðó là khoảng thời gian đầu những năm 1970, cứ vài ba tháng, tôi lén nhà đạp xe chạy ra khu Chợ Cũ chó mèo bán dọc bên vỉa hè đường Hàm Nghi dắt xe đạp đi một vòng nhìn ngắm chim gà cá cảnh. Tôi không biết khu chợ thú nuôi này hình thành từ lúc nào, có lẽ cũng như Chợ Cũ Tôn Thất Ðạm hồi đầu thập niên 1950 chỉ là vài mươi sạp chợ tụ họp buôn bán những thứ cần thiết cho nhu cầu dân chúng quanh vùng rồi sau thời gian theo kiểu buôn có bạn bán có phường nhiều người kéo nhau dựng sạp bên lề đường bày bán, họp thành khu chợ cho đến ngày nay (nghe đâu chợ bắt đầu giải tỏa từ tháng 2/2017 khiến nhiều người buôn bán qua hai ba thế hệ nơi này tiếc nuối hình bóng của Chợ Cũ Sài Gòn ngày xưa.
Chợ thú nuôi chỉ là một đoạn ngắn hơn trăm thước trên vỉa hè đường Hàm Nghi, người ta bày bán từ phía dưới ngã tư Công Lý qua đến ngã tư Pasteur. Có chỗ dựng sạp bằng tôn hẳn hoi, tối về sập xuống khoá lại, có chỗ che dù căng bạt buôn bán đủ loại thú nuôi. Thích nhất là xem mấy người lớn mang gà chọi ra đá bên đường xe lửa giữa đường Hàm Nghi. Chỉ có phần vỉa hè đường rầy mới có nền đất hẹp dẫu sao cũng đủ chỗ cho một trận đá độ hơn thua hấp dẫn cả người đi bộ, đi xe dừng lại bu xem, có khi lấn ra tới lòng đường xe chạy.
Sau năm 1975, Chợ Cũ thú nuôi ngưng bán một thời gian ngắn, vài năm thì chợ này họp lại bán chó mèo, cá cảnh và gà đá. Một người quen di dân sang Mỹ năm 1995 kể lại, sau thời gian học tập cải tạo mấy năm về nhà không biết làm gì theo bạn bè ra chợ bán chó mèo ở đường Hàm Nghi kiếm sống qua ngày. Ðến năm 1990 thì chợ lề đường này bị giải tỏa. Một số người bán chó tập trung lại ở đầu đường Lê Hồng Phong mua bán. Thời điểm này, người Sài Gòn mới biết được giống chó chihuahua nhỏ con đắt tiền. Còn mấy người chuyên bán chim cá cảnh thì lui về cuối đường Cộng Hòa, bên hông vách tường an ninh sân bay Tân Sơn Nhất tập trung mua bán. Nhưng chợ búa hay chợ vỉa hè chó mèo, chim cá cảnh lại lần lượt “dời đô” để lại một vài ký ức vụn qua nhiều giai đoạn trong lòng người xa xứ.By Trang Nguyên


Một góc Chợ Cũ năm 1968 - Ảnh: Tư liệu
Trong những ngày đầu năm, phiên chợ Tết cuối cùng chứa đựng nhiều nỗi buồn, bởi lẽ nơi đây nổi danh các sản phẩm ngon nhất xứ và chợ cũng gắn liền với những kỷ niệm của vùng đất phương nam từ trăm năm trước.
Theo công văn của UBND TP.HCM gửi đến UBND Q.1 và các sở ban ngành liên quan, Chợ Tôn Thất Đạm (P.Bến Nghé, Q.1) hay còn được gọi là “Chợ cũ” sẽ chính thức bị giải tỏa trắng sau Tết Đinh Dậu 2017.
Học giả Vương Hồng Sển đã nhắc đến Chợ Cũ trong tác phẩm “Sài Gòn năm xưa” (năm 1960), trong đó, tác giả đã nhắc đến ký ức về ngôi Chợ Cũ trong những năm ông được cha đưa lên Sài Gòn đi học (năm 1919).
“Con bắt đầu nếm mùi cháo cá Chợ Cũ, hủ tíu Chợ Mới, xem hát thì Chùa Bà Chợ Lớn, nhai thịt bò kho thằng Lù, có năm cắc leo chuồng gà ngồi coi hát Tây, và cảnh không còn gặp nữa là: bữa bữa hai cha con thượng cao lâu ăn cơm xá xíu”, học giả Vương Hồng Sển viết.

Chợ Cũ ngày nay
Những món ăn mà học giả nhắc đến là cháo cá, thịt bò kho, cơm xá xíu,… không chỉ có thế, Chợ cũ nổi tiếng bởi cà phê dĩa, cơm thố của các đầu bếp gốc Hoa di cư. Đến nay, tiệm cơm thố số 67 Tôn Thất Dạm vẫn còn, vẫn thơm ngon các món nổi tiếng như sườn xào chua ngọt, gà tiềm thuốc bắc, hầm vĩ chưng hột vịt,…
Trước đó, Chợ Cũ từng mang tên “Bến Thành”, thuở đó, nơi đây là một khu chợ sầm uất ven kênh Thị Vải. Bởi lẽ việc kết nối sông Sào Gòn và các khu vực buôn bán của người Ấn Độ, người Hoa đã giúp ngôi chợ quy tục các sản vật đặc trưng của miền Nam và các nước.

Chợ Cũ nhìn về hướng bến Bạch Đằng. Ảnh: "Sài Gòn – Chợ Lớn ký ức đô thị và con người"
Năm 1864, tờ Le Monde Illustré đã miêu tả Chợ Cũ “các mặt hàng chính người ta tìm thấy ở chợ Sài Gòn gồm ngũ cốc, gạo, đường dừa, trà, hạt tiệu và tất cả các loại trái cây vùng nhiệt đới”.
Năm 1887, kênh Chợ Vải chính thức được người Pháp lấp lại, bất chấp sự chống đối của các tiểu thương buôn bán dọc bờ kênh từ những năm trước. Lý do để lấp kênh vì vệ sinh và y tế. Kênh được biến chuyển là Đại lộ Charner, nay là khu vực Phố đi bộ Nguyễn Huệ.

Sau Tết Nguyên đán, ngôi chợ hàng trăm tuổi này chính thức đóng cửa
Kênh Chợ Vải biến mất, khu Chợ Cũ cũng bị phá dỡ để xây tòa nhà ngân khố thế cho tòa nhà cũ trên đường Catinat (nay là Đồng Khởi). Đồng thời, Chợ Mới (chợ Bến Thành) được xây dựng cách đó không xa là điềm báo một thời kỳ đi xuống cho Chợ Cũ.
Chợ Mới được hình thành, các tiểu thương mua bán tấp nập. Chợ Cũ vẫn tồn tại, vẫn nổi danh là chợ của đồ ăn ngon, nguyên liệu tươi rói nhưng không còn cột gạch, mái ngói; thay vào đó là những sạp hàng như cái chòi, dựng ra trên vỉa hè đường Tôn Thất Đạm.

Trạm tramway ở Sài Gòn - Chợ Lớn (trước cổng Chợ Cũ) - Ảnh: "Sài Gòn – Chợ Lớn ký ức đô thị và con người".
Theo lời kể của những tiểu thương “lão thành” tại Chợ Cũ, không ai nhớ chợ được hình thành từ năm nào, ai là người thành lập chợ đầu tiên. Họ chỉ biết, ngôi chợ gắn liền với đời sống sinh hoạt hằng ngày, biết bao niềm vui nỗi buồn với ngôi chợ thời gian qua sẽ chỉ còn là kỷ niệm.
Thuở đó, chợ sầm uất, tấp nập người mua kẻ bán từ các món khô đến đồ mỹ phẩm. Nhiều tiểu thương gắn nghề với chợ từ đời ông bà truyền lại, Chợ Cũ đã từng là nguồn thu nhập của nhiều thế hệ. Dĩ nhiên, tình hàng xóm nơi đây cũng đong đầy theo thời gian.

Chợ Cũ (Tôn Thất Đạm) trong ngày mùng 3 Tết Nguyên đán
Khi được hỏi, nếu “Chợ Cũ không còn, bà con sẽ ra sao”, câu trả lời chỉ vỏn vẹn “chắc sẽ nhớ Chợ Cũ lắm”.
Kết thúc những ngày Tết Nguyên đán, ngôi chợ hàng trăm tuổi sẽ chính thức dừng kinh doanh và khép lại một phần ký ức của người Sài Gòn. Những năm sau, Chợ Cũ với gam màu xưa cổ tại trung tâm thành phố sẽ chỉ còn là cái tên gợi nhớ về quá trình hình thành của Sài Gòn Xưa hoặc trong các tác phẩm văn học.Hoàng Sơn

'Xoá' hai chợ ở trung tâm TP.HCM

Chợ hẻm Nguyễn Văn Tráng thuộc phường Bến Thành và chợ Tôn Thất Đạm thuộc phường Bến Nghé (cùng trên địa bàn quận 1) sẽ phải chấm dứt hoạt động.
Ngày 22/12, UBND TP.HCM đã chỉ đạo Sở Công Thương phối hợp với UBND quận 1 và các đơn vị liên quan rà soát và trình UBND TP.HCM phương án chấm dứt hoạt động của chợ hẻm Nguyễn Văn Tráng (phường Bến Thành).
Ngoài ra, UBND TP.HCM cũng yêu cầu Sở Công Thương phối hợp với UBND quận 1 và các đơn vị liên quan đề xuất giải quyết nhanh việc giải tỏa chợ Tôn Thất Đạm (phường Bến Nghé) sau Tết Đinh Dậu 2017.
Chợ Tôn Thất Đạm có tên gọi khác là chợ Cũ, nằm trên đường Tôn Thất Đạm, quận 1. Chợ đã có từ trước năm 1975 và hiện nay đang có trên 200 tiểu thương hoạt động kinh doanh.
'Xoa' hai cho o trung tam TP.HCM hinh anh 1
Tiểu thương kinh doanh tại chợ Tôn Thất Đạm.
Lãnh đạo UBND quận 1 cho biết chủ trương di dời chợ Tôn Thất Đạm đã có từ năm 2009. Có ba chợ nằm trong danh sách phải giải tỏa trắng vì nằm trên lòng đường, gây mất trật tự đô thị, gồm chợ Nguyễn Văn Tráng ở phường Bến Thành, chợ Nancy ở phường Đa Kao và chợ Tôn Thất Đạm ở phường Bến Nghé.
Trong ba chợ này, UBND quận 1 tổ chức giải tỏa chợ Tôn Thất Đạm trước để bảo đảm công tác phòng cháy, chữa  cháy, an toàn giao thông và tạo thông thoáng cho cơ sở 2 của Trường Tiểu học Hòa Bình hiện đang nằm trên tuyến đường này.
 http://www.tienphong.vn/xa-hoi/xoa-hai-cho-o-trung-tam-tphcm-1086933.tpo
Theo Huy Thịnh/Tiền Phong

No comments:

Post a Comment