Sunday, May 14, 2017

Thủy điện trên dòng chính Mekong ảnh hưởng gì đến vùng hạ lưu?

Trong quá trình tìm hiểu về vấn đề an ninh nguồn nước và thách thức phát triển trên dòng chính sông Mekong, chúng tôi được người dân làng Huileak (tỉnh ChiangRai, Thái Lan), cho biết họ đã chứng kiến mực nước sông thay đổi bất thường, gây xói lở bờ sông, đặc biệt là suy giảm nguồn cá trong suốt 3-4 năm nay.

Khu vực xây đập Pak Beng trên sông Mekong tại tỉnh Oudomxay, Lào.

(Ảnh: Hùng Võ/Vietnam)

“Việc nước sông dâng bất thường vào mùa cạn, nguồn cá giảm khoảng 60-70% là do thủy điện ở trên thượng nguồn tích nước, xả lũ. Vì thế, nếu tới đây, các đập thủy điện tiếp tục được xây dựng, ngôi làng của chúng tôi có thể sẽ bị ngập, hoặc phải sống chung với lũ,” Trưởng làng Huileak lo lắng.

Nỗi lo thủy điện
Tại buổi thảo luận với cộng đồng lưu vực sông Mekong, ông Thongsook Inthavong, Trưởng làng Huileak cho biết: Ngoài các đập thủy điện đã “mọc” trên thượng nguồn, trong năm 2017, trên dòng chính hạ lưu sông Mekong sẽ có thêm đập thủy điện mang tên Pak Beng.

“Làng chúng tôi nằm sát biên giới Lào – Thái Lan, nên đập thủy điện Pak Beng được xây dựng, người dân trong làng sẽ bị ảnh hưởng nặng nề về sinh kế, vì cá không thể di cư, và nhiều khả năng sẽ bị ngập,” ông Inthavong buồn rầu nói.
Ông Inthavong cũng cho biết, vì lo ảnh hưởng đến hơn 1.600 người dân trong làng, nên họ đã nhờ các chuyên gia nghiên cứu về mức độ ảnh hưởng của dự án thủy điện. Theo đó, làng Huileak cao 315m so với mặt nước biển, nhưng nếu xây dựng đập thủy điện, mực nước lòng hồ sẽ ngập 335m trong mùa khô. Vì thế, làng chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng.
“Theo số liệu của nhà đầu tư xây đập thủy điện Pak Beng thì vị trí xây đập thủy điện cách khu làng bị ngập khoảng 97km, tuy nhiên người dân chúng tôi đo được chỉ có 80km (tính bằng km tàu đi lại trên sông). Con số này thật sự khiến chúng tôi lo lắng,” ông Inthavong nói thêm.

Để rõ hơn về dự án thủy điện Pak Beng, chúng tôi tiếp tục hành trình xuôi xuống tỉnh Oudomxay, nơi dự án đập thủy điện Pak Beng, do Công ty Datang Overseas Investment Co., Ltd. (Datang) của Trung Quốc thiết kế và đầu tư, dự kiến sẽ được xây dựng trong năm 2017.
Theo thiết kế, dự án đập thủy điện Pak Beng có chiều cao tối đa của đập khoảng 64m, chiều dài đỉnh đập khoảng 896,70m; công suất lắp đặt 912 MW với sản lượng 4.775 GWh điện mỗi năm. Đây là dự án thủy điện thứ ba trên dòng chính sông Mekong thuộc lãnh thổ Lào, sau thủy điện Xayaburi và Don Sahong.

Pak Beng là dự án nằm trên cùng phía thượng nguồn trong số 11 con đập dự kiến được xây dựng trên dòng chính hạ lưu sông Mekong. Nằm cách trung tâm thị trấn Pak Beng, tỉnh Oudomxay khoảng 14km về phía Bắc, dự án đập thủy điện này dự kiến sẽ tạo ra khoảng 4.775 GWh điện mỗi năm.
Theo kế hoạch, 90% điện sản xuất từ dự án này sẽ được bán cho Thái Lan và 10% còn lại do Tập đoàn Điện lực của Lào phân phối trong nước. Công trình đập Pak Beng dự kiến được khởi công năm 2017, hoàn tất vào năm 2023 và bắt đầu đi vào hoạt động thương mại năm 2024.

Ghi nhận của phóng viên VietnamPlus trong hai ngày (16 và 17/3/2017) cho thấy, tại khu vực dự án thủy điện Pak Beng đã xuất hiện một số máy xúc, máy ủi đang tiến hành san lấp ven bờ. Những chiếc xe tải liên tiếp chở vật liệu xây dựng xuống đổ thành từng đống lớn để làm đường dẫn vào khu vực xây dựng đập.
Với kinh nghiệm nhiều năm làm việc ở Ủy ban Mekong, ông Nguyễn Nhân Quảng, chuyên gia độc lập về quản lý lưu vực sông chia sẻ: “Đập Pak Beng là đập dâng có chế độ vận hành theo ngày. Khi hoàn thành, đập sẽ chắn ngang, chia dòng sông thành hai khúc. Việc này có thể gây ngập một số khu vực ven sông.”

Mức độ ảnh hưởng ra sao?
Khu vực dự kiến xây dựng đập Pak Beng là một vùng miền núi trù phú, nơi người dân sống dựa vào canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc và đánh bắt cá trên sông. Các ghềnh thác, hồ và hệ sinh thái phức tạp ven sông biến khu vực này trở thành môi trường sống của nhiều loài cá và thủy sinh.
Theo báo cáo đánh giá môi trường chiến lược của Ủy hội sông Mekong, đập Pak Beng có nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực cao nhất tới người nghèo so với các đập trên dòng chính hạ nguồn, với 223.659 người có nguy cơ chịu ảnh hưởng gián tiếp tại 8 huyện của Lào.
Ước tính số lượng người bị di dời do xây dựng đập Pak Beng là 6.700 người. Pak Beng sẽ làm ngập 1.657ha đất nông nghiệp, trong đó có những vùng đất nông nghiệp quan trọng ở Bắc Lào. Ngoài ra, dự án đập Pak Beng được cho là có ảnh hưởng đến khu vực Biển Hồ – Campuchia, và đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Hữu Thiện, nguyên Trưởng nhóm Tư vấn đánh giá tác động môi trường hệ thống đập trên dòng chính Mekong, đập Pak Beng có chế độ vận hành theo ngày, dự kiến hoạt động khoảng 8-12 giờ/ngày. Tuy nhiên đối với những năm khô hạn, chỉ riêng đập này sẽ làm nước chậm về hạ lưu đến 2 ngày.
“Tương tự, các đập khác nhau trong chuỗi 11 đập đều có khả năng lưu nước từ 3 ngày đến 3 tuần. Như vậy, trong những năm khô hạn,đập Pak Beng cùng với các đập khác sẽ làm nước chậm về Đồng bằng Sông Cửu Long từ một đến vài tháng, gia tăng khô hạn và xâm nhập mặn trong mùa khô ở ‘vựa lúa số 1’ của Việt Nam,” ông Thiện phân tích.

Ngoài ra, ông Thiện cũng cho biết, đập Pak Beng sẽ góp phần làm giảm năng lượng dòng chảy (tính bằng MW/km hay kW/m). Đây là lượng năng lượng bị mất đi khi di chuyển qua một đoạn chiều dài sông do sự tiêu tán năng lượng. Khi đắp một đập thủy điện như Pak Beng, năng lượng phân bố dọc chiều dài dòng sông sẽ được tập trung tại vị trí đập để phát điện.
Năng lượng dòng chảy xả tập trung tại một điểm sẽ làm thay đổi hiện trạng dòng chảy Mekong, theo đó sẽ ảnh hưởng đến sự vận chuyển phù sa, vận chuyển chất hữu cơ, sự di cư của cá, thiệt hại phương tiện giao thông thủy, đánh bắt cá. Sự thay đổi đột ngột mực nước quá lớn sẽ ảnh hưởng đến hệ sinh thái tự nhiên.

Trước đó, phát biểu tại Diễn đàn các bên lên quan khu vực về Hội đồng nghiên cứu và dự án thủy điện Pak Beng với chủ đề “Chia sẻ, lắng nghe và hành động” khai mạc tại Luang Prabang, Lào vào ngày 22/2/2017, Bộ trưởng Tài nguyên và Môi trường Lào Sommath Pholsena cho biết, Lào sẽ nỗ lực để có tiến trình tham vấn hiệu quả và có ý nghĩa về dự án này.
Bộ trưởng Pholsena cho biết đây là lần thứ ba Ủy hội sông Mekong tổ chức tiến trình tham vấn trước và nó sẽ tạo cơ hội cho các quốc gia được thông báo là Campuchia, Lào và Việt Nam xem xét, đánh giá dự án và bày tỏ những quan ngại chính đáng. “Nó cũng cho phép quốc gia đề xuất dự án là Lào hiểu hơn về những quan ngại này và xác định các biện pháp xử lý,” ông Sommad Pholsena nói.


Source: VIETNAM RIVERS NETWORK​

Thông cáo của Liên minh cứu sông Mê Kông
Cần hoãn Quy trình Tham vấn trước đối với dự án thủy điện Pak Beng cho đến khi hoàn thiện Nghiên cứu Hội đồng và đánh giá tác động trên toàn lưu vực
Liên minh cứu sông Mê Kông gồm các thành viên thuộc các quốc gia thuộc Lưu vực sông Mê Kông. Chúng tôi hoạt động dựa trên nhận thức rằng sông Mê Kông là tài sản chung, mang lại nguồn tài nguyên nuôi sống hàng triệu người dân Đông Nam Á và đóng góp một cách bền vững cho sự phồn thịnh về kinh tế và xã hội của khu vực. Liên minh cứu sông Mê Kông và các thành viên đã và đang giám sát quá trình ra quyết định đối với các đập trên dòng chính Hạ lưu sông Mê Kông, bao gồm cả việc tham gia các cuộc họp Tham vấn trước cấp quốc gia và khu vực đối với dự án thủy điện Xayaburi và Don Sahong. Trải nghiệm từ các cuộc tham vấn khiến chúng tôi càng thêm lo ngại cho tương lai của con sông Mê Kông và người dân lưu vực.
Việc ra quyết định về hai dự án thủy điện Xayaburi và Don Sahong đã bộc lộ sự chia rẽ trong hợp tác khu vực giữa các quốc gia hạ nguồn sông Mê Kông cũng như sự thất bại của Ủy hội sông Mê Kông (MRC) trong việc đưa ra một cơ chế có ý nghĩa cho việc tham vấn với đầy đủ thông tin và có sự tham gia.
Quá trình thực hiện Tham vấn trước đối với đập thủy điện Xayaburi và Don Sahong cho thấy các văn bản dự án và nghiên cứu được đưa ra có nhiều điểm chưa thỏa đáng, đồng thời, thời gian cũng như quy mô tham vấn cộng đồng một cách có ý nghĩa bị hạn chế, đặc biệt là những cộng đồng bị ảnh hưởng∗. Cả hai dự án đều không có được sự đồng thuận giữa các chính phủ Hạ nguồn Mê Kông. Tuy nhiên, các quyết định tiến tới xây dựng hai con đập vẫn được đưa ra, bất chấp các quốc gia láng giềng bày tỏ mối quan ngại về các tác động xuyên biên giới, đồng thời đề xuất có thêm nghiên cứu và thậm chí cả sự phản đối từ những cộng đồng địa phương chịu ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp từ hai dự án. Đơn cử, đập thủy điện Xayaburi nay đã hoàn thiện hơn 70%, trong khi các văn bản hiệu chỉnh thiết kế của dự án vẫn chưa hề được công bố dù cho các Đối tác Phát triển MRC và công chúng đã nhiều lần yêu cầu. Điều này làm hạn chế công cụ giám sát độc lập đối với tính hiệu quả của các biện pháp giảm thiểu tác động∗∗.
Cho đến nay, các tác động tích lũy và xuyên biên giới của các đập thủy điện trên Lưu vực sông Mê Kông hầu hết bị xem nhẹ trong quá trình ra quyết định, tạo ra tiền lệ nguy hiểm cho việc xem xét các con đập mới. Quy trình Tham vấn trước đối với đập thủy điện Xayaburi đã coi nhẹ Đánh giá Môi trường Chiến lược (SEA) của MRC, báo cáo đánh giá những rủi ro và lợi ích mà các dự án được lên kế hoạch trên dòng chính sông Mê Kông mang lại. Báo cáo SEA dự đoán tác động trên toàn lưu vực nếu các đập đề xuất được xây dựng, đồng thời khuyến nghị trì hoãn xây đập trên dòng chính sông Mê Kông trong vòng 10 năm để nghiên cứu thêm. Theo Giám đốc điều hành MRC, báo cáo SEA được thực hiện với mục tiêu “hỗ trợ quá trình tham vấn từng dự án thủy điện trên dòng chính […] trước khi đưa ra quyết định nên hay không nên triển khai hoặc nếu có thì với điều kiện gì.”¹
Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị trong báo cáo SEA đã bị bỏ qua trong quá trình ra quyết định đối với cả hai con đập Xayaburi và Don Sahong. Chúng tôi vô cùng quan ngại rằng quá trình ra quyết định đối với đập thủy điện Pak Beng – hiện đang trong quá trình Tham vấn trước – cũng sẽ đi vào vết xe đổ này.
Tại Hội nghị Thượng đỉnh Mê Kông – Nhật Bản lần thứ 3 năm 2011, các nhà lãnh đạo Mê Kông đã nhất trí rằng nghiên cứu về các hoạt động phát triển và quản lý dòng sông Mê Kông, trong đó bao gồm nghiên cứu về tác động của các đập thủy điện trên dòng chính, là vô cùng quan trọng. Vì vậy, các thành viên cấp Hội đồng của MRC đã khởi động Nghiên cứu Hội đồng vào Tháng 12/2011. Theo MRC, Nghiên cứu Hội đồng hướng tới “thu hẹp những khoảng trống kiến thức quan trọng về tác động môi trường – kinh tế – xã hội của các hoạt động phát triển tài nguyên nước khác nhau, bao gồm phát triển thủy điện trên dòng chính, đối với lưu vực sông.”²
Nghiên cứu Hội đồng đã nhận được hỗ trợ tài chính đáng kể từ các nhà tài trợ quốc tế dành cho MRC. Sau nhiều lần trì hoãn, nghiên cứu dự kiến sẽ được hoàn thiện vào cuối năm 2017. Nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra tầm nhìn lưu vực đối với tác động của các lĩnh vực phát triển chính có sử dụng tài nguyên nước tại các khu vực quan trọng trên Lưu vực sông Mê Kông³. Đang ở giai đoạn cuối cùng, việc Nghiên cứu Hội đồng ưu tiên sự tham gia của các cộng đồng và các tổ chức xã hội dân sự Mê Kông thông qua các hoạt động tham vấn có ý nghĩa và kết quả được chia sẻ rộng rãi một cách kịp thời và minh bạch là vô cùng quan trọng. Việc hoàn thiện Nghiên cứu này sẽ mang lại một cơ hội quan trọng giúp cho các quốc gia Mê Kông đảm bảo việc ra quyết định với đầy đủ thông tin về phát triển thủy điện trên Lưu vực sông Mê Kông.
Quyết định về các dự án có tác động tới dòng sông cần được chia sẻ giữa tất cả các quốc gia và dựa trên các nghiên cứu cấp lưu vực. Khi đó, các nhà lãnh đạo Mê Kông, MRC và các nhà tài trợ có cơ hội tận dụng Nghiên cứu Hội đồng để đưa ra những quyết định chính xác và công bằng hơn trong việc phát triển thủy điện trên sông Mê Kông.
Chính vì vậy, chúng tôi kêu gọi các chính phủ Hạ nguồn sông Mê Kông:
• Hoãn việc ra quyết định đối với đập thủy điện Pak Beng và kéo dài Quy trình Tham vấn trước cho đến khi hoàn thành Nghiên cứu Hội đồng;
• Ưu tiên sự tham gia và tham vấn trong các khâu hoàn thiện Nghiên cứu Hội đồng; và
• Đảm bảo rằng kết quả nghiên cứu về các tác động tích lũy của các dự án thủy điện đã, đang và và trong kế hoạch xây dựng sẽ hỗ trợ thông tin cho quá trình ra quyết định đối với dự án thủy điện Pak Peng cũng như các dự án khác được đề xuất trong tương lai trên sông Mê Kông.
Liên minh cứu sông Mê Kông
Ngày 2 tháng 5 năm 2017
———-
[∗] Đối thoại về Bài học từ việc tiến hành Quy trình Thông Báo, Tham vấn trước và Đồng thuận (PNPCA)
[∗∗] Không hề có thông tin nào về kết quả từ Quy trình Tham vấn trước đối với dự án Don Sahong được công bố. Hơn nữa, trong khi đập thủy điện Don Sahong đã bắt đầu xây dựng, vẫn còn rất ít thông tin được công khai về những nghiên cứu mới hoặc cập nhật về những nghiên cứu đã có, vốn được yêu cầu bởi các chính phủ láng giềng thông qua Quy trình Tham vấn trước.
*****

Prior Consultation for Pak Beng Dam Must be Delayed

Public Statement by the Save the Mekong Coalition
Prior Consultation for Pak Beng Dam Must be Delayed to Allow for Completion of Council Study and Consideration of Basin-wide Impacts
The Save the Mekong Coalition includes members from across the Mekong River Basin. Our work is grounded in the understanding that the Mekong is a shared river, whose life-sustaining resources support millions of people throughout Southeast Asia and substantially contribute to the social and economic well being of the region. The Save the Mekong Coalition and its members have monitored the decision-making processes for Lower Mekong mainstream dams, including participation in national and regional Prior Consultation meetings for the Xayaburi and Don Sahong Dams. Our experience has led to growing concern over the future of the Mekong River and her people.
Decision-making on the Xayaburi and Don Sahong Dams revealed a breakdown of regional cooperation among Lower Mekong countries and failure of the Mekong River Commission (MRC) to provide a meaningful platform for informed and participatory consultations.
The documented “lessons learned” from implementation of the Prior Consultation for Xayaburi and Don Sahong emphasize the inadequacy of the project documents and studies submitted, and the limited time and space for meaningful public participation, particularly of affected communities [1]. Both processes were characterized by a lack of agreement between Lower Mekong governments. Decisions to move forward with construction disregarded concerns raised by neighboring countries over transboundary impacts, requests for further studies, and opposition from local communities directly and indirectly affected by the projects. For example, the Xayaburi Dam is more than 70% complete, however re-design documents have not been made public, despite repeated requests from MRC Development Partners and the public, limiting the means to independently verify the effectiveness of impact mitigation measures.[2]
To date, the transboundary and cumulative impacts of dams in the Mekong Basin have been largely ignored in decision-making, setting a dangerous precedent as new dams are put forward for review. The Prior Consultation process for the Xayaburi Dam leapfrogged the publication of the MRC-commissioned Strategic Environmental Assessment (SEA), which evaluated the risks and benefits of planned hydropower projects on the Mekong mainstream. The SEA predicted profound basin-wide impacts if all proposed dams are built and recommended a ten-year moratorium on dam-building on the Lower Mekong mainstream to allow for further study. According to the MRC CEO at the time, the SEA was intended to “support the consultation process for individual mainstream hydropower projects […] before a decision is made whether or not to go ahead and, if so, under what circumstances.”[3]
The findings and recommendations of the SEA were overlooked in decision-making over both the Xayaburi and Don Sahong Dams. We are extremely concerned that decision-making on the Pak Beng Dam – currently undergoing Prior Consultation – is set to follow the same pattern.
At the 3rd Mekong-Japan Summit in 2011, Mekong leaders agreed that further study on the development and management of the Mekong River, including on the impacts of mainstream hydropower projects, was essential. As a result, MRC Council Members initiated the Council Study in December 2011. According to the MRC, the Council Study aims to “close important knowledge gaps on how different water resources developments including mainstream hydropower will impact the river basin environmentally, economically and socially.”[4]
The Council Study has received significant financial support from international donors to the MRC. While the study has faced considerable delays, it is now scheduled for completion by the end of 2017. The study is important in providing a basin-wide perspective on the impact of major water use sectors on key areas of the Mekong River Basin.[5] As the Council Study enters its final phase, it is imperative that the study prioritizes participation of Mekong communities and CSOs through meaningful consultation and that the findings are shared in a timely and transparent manner. Completion of the Council Study provides an important opportunity for Mekong governments to ensure informed decisions on hydropower development in the Mekong Basin.
Decisions over projects that will impact the river must be shared by all countries and informed by basin-wide studies. Mekong leaders, the MRC and donor governments have the opportunity to utilize the Council Study to enable more informed and balanced decision-making over the development of hydropower on the Mekong River.
We call on Lower Mekong governments to, at a minimum:
  • Postpone decision-making on the Pak Beng Dam and extend the Prior Consultation Process until the Council Study is finalized;
  • Prioritize participation and consultation in the final stages of the Council Study; and to
  • Ensure that the study’s findings on the cumulative impacts of hydropower projects – existing, planned and under construction – inform decision-making on the Pak Beng Dam along with future projects proposed on the Mekong River.
Save the Mekong Coalition
May 2, 2017
[1] Dialogue Workshop on Lessons Learnt from the Implementation of the Procedures for Notification, Prior Consultation and Agreement (PNPCA)
[2] No information regarding resolution to the Prior Consultation process for the Don Sahong Dam has been publicly released. Furthermore since construction on the Don Sahong Dam began there has been limited information shared publicly regarding new studies or updates to existing studies requested by neighboring governments through the Prior Consultation process.
[3]  http://www.mrcmekong.org/news-and-events/news/results-of-strategic-environmental-assessment-of-hydropower-on-the-mekong-mainstream-released/
[4] http://www.mrcmekong.org/news-and-events/events/member-countries-agree-on-next-steps-for-council-study-on-sustainable-development-of-the-mekong-river-basin/
[5] MRC Council Study, Concept note:
http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/Council-Study/Concept-Note-for-Council-Study-final-15012013.pdf

No comments:

Post a Comment