Monday, June 12, 2017

3 kịch bản cho cuộc khủng hoảng Qatar

Qatar trả 2,5 triệu USD cho công ty của cựu bộ trưởng tư pháp Mỹ để xử lý rắc rối, đồng thời phản bác cáo buộc ủng hộ khủng bố. 

John Ashcroft, cựu bộ trưởng Tư pháp Mỹ. Ảnh:
John Ashcroft, cựu bộ trưởng Tư pháp Mỹ. Ảnh: NDTV
John Ashcroft, cựu bộ trưởng Tư pháp dưới thời Tổng thống George W. Bush, sẽ lãnh đạo công ty có trụ sở tại Washington để "đánh giá, xác minh và nếu cần thiết, đẩy mạnh tài trợ của khách hàng trong việc chống khủng bố và chống rửa tiền", CBS dẫn tài liệu được Bộ Tư pháp Mỹ công bố hôm 9/6.
Công ty được thuê trong 90 ngày với giá 2,5 triệu USD, nhằm giúp Qatar tuân thủ các quy định tài chính của Mỹ về chống rửa tiền và chống khủng bố và nhấn mạnh nỗ lực chống chủ nghĩa khủng bố toàn cầu của Doha.  
Việc Qatar thuê ông Ashcroft dường như nhằm giúp xoa dịu Mỹ, khi một số nước vùng Vịnh đang cố cô lập Doha. Các quan chức tại Qatar và công ty luật của ông Ashcroft không trả lời ngay lập tức yêu cầu bình luận. 
Tổng thống Mỹ Donald Trump tuần trước cáo buộc Qatar "từ lâu đã tài trợ khủng bố ở cấp độ rất cao". Arab Saudi và các đồng minh của nước này đã cắt đứt quan hệ với Qatar với cáo buộc ủng hộ phiến quân Hồi giáo cực đoan và Iran. Qatar cho rằng tuyên bố "phi lý", "không có sơ sở trên thực tế".

Trọng Giáp

Nguy cơ chiến tranh nổ ra ở vùng Vịnh từ khủng hoảng Qatar là rất thấp, khi các nước đều muốn giải quyết căng thẳng bằng ngoại giao.

3-kich-ban-cho-cuoc-khung-hoang-qatar
Qatar chỉ có thể giao thương với bên ngoài qua ngả Iran khi bị các nước láng giềng cô lập. Đồ họa: BI.
Quốc gia giàu có bậc nhất thế giới Qatar đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng ngoại giao lớn nhất từ trước tới nay, khi 10 nước tuyên bố cắt đứt quan hệ và đẩy Doha vào tình trạng gần như bị cô lập hoàn toàn.
Cây bút bình luận Ralph Jennings của Forbes cho rằng cuộc đối đầu giữa Qatar và các cường quốc vùng Vịnh khó có thể sớm kết thúc trong ngày một ngày hai, khi Arab Saudi và các đồng minh cáo buộc Qatar tài trợ khủng bố, còn Doha bác bỏ và tuyên bố sẽ không nhượng bộ. Theo Jennings, cuộc khủng hoảng này có thể sẽ dẫn tới những kịch bản sau.
Giằng co
Khi tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao, đóng cửa biên giới trên bộ, trên không, trên biển với Qatar, các quốc gia vùng Vịnh hy vọng Doha sẽ bị cô lập về mọi mặt và phải nhanh chóng nhượng bộ trước sức ép ngày càng lớn từ bên trong lẫn bên ngoài.
Tuy nhiên, Jennings chỉ ra rằng dù đối đầu với những người láng giềng, Qatar vẫn có bạn bè, đồng minh trong khu vực và quan trọng hơn là quốc gia này có tiềm lực tài chính rất hùng hậu.
Khi nguồn cung cấp thực phẩm và các mặt hàng nhập khẩu qua đường bộ ở Arab Saudi bị chặn lại, người dân Qatar bắt đầu rơi vào cảnh thiếu thốn nguồn cung nhu yếu phẩm. Nhưng Thổ Nhĩ Kỳ và Iran đã ngay lập tức vào cuộc để tương trợ và giúp nước này vượt qua khó khăn.
Ankara hôm 9/6 cam kết sẽ cung cấp thực phẩm và thuốc men theo nhu cầu của Qatar. Iran hôm qua điều 5 máy bay chở 450 tấn thực phẩm tới Doha, ba tàu vận tải chở rau quả cũng vừa rời cảng để tới Qatar bằng đường biển.
Philippines mới đây cũng tuyên bố rằng sẽ nới lỏng lệnh cấm người lao động tới Qatar làm việc, giúp nước này tránh được một cuộc khủng hoảng về nhân lực, bởi số lao động Philippines làm việc ở nước này còn nhiều hơn cả công dân Qatar.
"Qatar có một số lựa chọn khác để nhập khẩu thực phẩm, trong đó có ngả đường không và đường biển giáp Iran vốn chưa bị phong tỏa", Giorgio Cafiero, chuyên gia tại tổ chức tư vấn Phân tích vùng Vịnh (GSA), nói. "Thực phẩm nhập khẩu bằng đường này sẽ đắt hơn so với qua đường bộ ở Arab Saudi, nhưng Qatar có đủ nguồn lực tài chính để trang trải".
3-kich-ban-cho-cuoc-khung-hoang-qatar-1
Qatar khó rơi vào khủng hoảng lương thực nhờ sự trợ giúp từ Iran và Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: TOI.
Giới quan sát cũng cho rằng chiến dịch phong tỏa Qatar hiện nay của các nước vùng Vịnh cũng đẩy Mỹ vào tình thế khó xử, bởi Qatar là nơi có căn cứ quân sự quy mô lớn của Mỹ. Ngoại trưởng Mỹ Rex Tillerson cũng đã lên tiếng kêu gọi Arab Saudi và các nước Arab khác nới lỏng biện pháp phong tỏa vì lý do nhân đạo.
"Chúng ta đã thấy tình trạng thiếu thốn thực phẩm, các gia đình bị ly tán và trẻ em không được đến trường. Chúng tôi tin rằng đây là những hậu quả ngoài ý muốn, đặc biệt là trong tháng lễ Ramadan, nhưng chúng cần được giải quyết ngay lập tức".
Trong tình thế vẫn duy trì được nguồn mạch tiếp tế, Qatar vẫn sẽ khó nhượng bộ trước áp lực của các nước vùng Vịnh, khiến cuộc đối đầu có thể sẽ giằng co trong nhiều tháng tới, Jennings nhận định.
Chiến tranh
Theo Firas Abi Ali, chuyên gia phân tích cấp cao về Trung Đông và Bắc Phi của HIS Markit, các nước vùng Vịnh tính toán rằng trong tình trạng bị phong tỏa, Qatar sẽ phải nhượng bộ các yêu cầu của khối Arab trong vòng 3-6 tháng để hạ nhiệt căng thẳng. Yêu cầu đó bao gồm Doha phải thay đổi chính sách và cách tiếp cận của mình, trục xuất các lãnh đạo nhóm Hamas và Taliban cũng như các giáo sĩ phong trào Anh em Hồi giáo đang bị Ai Cập truy nã.
Tuy nhiên, Jennings cho rằng Doha cũng có thể sẽ bảo vệ mối quan hệ với Hamas và phong trào Anh em Hồi giáo của người Sunni, khiến các nước Arab, đặc biệt là người láng giềng khổng lồ Arab Saudi tức giận, gia tăng áp lực về ngoại giao và kinh tế lên Qatar.
Trong bối cảnh đó, các tổ chức khủng bố có thể lợi dụng tình hình để thực hiện một vụ đánh bom đẫm máu ở đâu đó tại vùng Vịnh. Khi một vụ tấn công gây nhiều thương vong cho dân thường như vậy diễn ra, mọi mũi dùi sẽ chĩa vào Qatar và có thể châm ngòi cho một cuộc chiến tranh.
Qatar là đất nước có nguồn lực tài chính rất mạnh nhưng lại không sở hữu lực lượng quốc phòng có tính răn đe cao, chủ yếu là do thiếu nhân lực. Tổng số binh sĩ của hải, lục, không quân Qatar chưa bằng một sư đoàn chính quy của quân đội Arab Saudi. Đây có thể là động lực để Arab Saudi thành lập một liên minh quân sự ở vùng Vịnh để phát động tấn công vào Qatar.
Tương quan sức mạnh quân sự Qatar và Arab Saudi. Bấm vào ảnh để xem chi tiết.
Tương quan sức mạnh quân sự Qatar và Arab Saudi. Bấm vào ảnh để xem chi tiết.
Tuy nhiên, giới phân tích quân sự chỉ ra rằng khả năng này là vô cùng thấp, bởi Qatar đang thực hiện chiến lược quốc phòng dựa nhiều vào quân đội nước ngoài đồn trú. Căn cứ al-Udeid gần thủ đô Doha của nước này là nơi Mỹ triển khai sở chỉ huy tiền phương của Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) cùng hơn 1.000 binh sĩ và nhiều máy bay hiện đại. Thổ Nhĩ Kỳ cũng có một căn cứ tại Qatar và sẵn sàng triển khai thêm binh sĩ tới đây vào bất cứ lúc nào cần thiết.
Trong khi đó, Arab Saudi đang dẫn đầu liên minh các nước Arab chống phiến quân Houthi ở Yemen trong cuộc chiến hao người tốn của. Dù có tiềm lực quân sự mạnh rất nhiều lần so với Qatar, Arab Saudi khó có thể cùng lúc phát động chiến tranh trên hai trận tuyến.
Thỏa thuận
Theo Cafiero, khi cuộc khủng hoảng Qatar kéo dài, nền kinh tế, thương mại của thế giới và vùng Vịnh chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng, buộc các quốc gia trung lập như Kuwait và Oman, thậm chí là Mỹ, phải vào cuộc quyết liệt hơn để tìm ra giải pháp.
Giải quyết tình trạng đối đầu bằng biện pháp ngoại giao được coi là biện pháp khả dĩ nhất cho vùng Vịnh hiện nay. Ngoại trưởng Tillerson cuối tuần trước cũng mở ra hướng đi này, khi nói rằng hội nghị Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) sẽ là cơ hội để 6 nước, trong đó có Qatar, tìm giải pháp cho những bất đồng và hạ nhiệt căng thẳng.
Ameer Ali, giảng viên Trường Quản trị Kinh doanh thuộc Đại học Murdoch ở Australia, cho rằng giải pháp ngoại giao sẽ đạt được khi cả hai bên có những động thái "có đi có lại". Trong khi Arab Saudi và các nước Arab chấm dứt tình trạng cô lập Qatar, Doha cũng sẽ phải đáp lễ bằng việc trục xuất những phần tử cực đoan ra khỏi đất nước.
"Căn cứ quân sự ở Qatar có vai trò rất lớn trong cuộc chiến chống Nhà nước Hồi giáo. Đó là lý do Mỹ phải nhanh chóng tìm giải pháp cho vấn đề Qatar", Ali nhấn mạnh.
Islam Hassan, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế và Khu vực thuộc Đại học Georgetown, cho rằng Kuwait và Oman sẽ đóng vai trò quan trọng trong quá trình tìm giải pháp đối thoại cho các bên.
"Trong vài năm qua, vua Sabah al-Sabah của Kuwait đã thành công trong vai trò trung gian hòa giải giữa các nước GCC và tất cả các bên đều coi ông là một nhà đàm phán trung lập có năng lực. Chúng ta sẽ thấy ông thể hiện vai trò rất quan trọng trong vài ngày tới để giải quyết khủng hoảng", Hassan nhận định.

Chính sách đối ngoại ủng hộ cả hai phe đẩy Qatar vào thế đối đầu với cả người Sunni lẫn Shiite, châm ngòi cho khủng hoảng trầm trọng.

Vua Qatar Tamim bin Hamad Al Thani
Vua Qatar Tamim bin Hamad Al Thani. Ảnh: Reuters
9 quốc gia, chủ yếu là các nước Arab, đã cắt đứt quan hệ ngoại giao với Qatar, đẩy đất nước giàu có bậc nhất vùng Vịnh này vào tình cảnh bị cô lập. Các chuyên gia phân tích cho rằng đây là hệ quả của quá trình lâu dài Doha thực hiện chính sách đối ngoại "xoay chiều", đẩy họ vào thế đối đầu với tất cả, theo Slate.
Với nguồn thu dồi dào từ khí đốt, sở hữu đế chế truyền thông Al Jazeera có khả năng định hướng dư luận khu vực, Qatar trong 10 năm qua thực hiện chính sách đối ngoại rất khác biệt, lúc ủng hộ bên này, lúc ủng hộ bên kia trong cuộc đối đầu giữa hai thế lực người Shiite và người Sunni ở vùng Vịnh nhằm gia tăng ảnh hưởng của mình, theo cây bút bình luận chính trị Fred Kaplan.
Trong thời kỳ Mùa xuân Arab, vua Hamad bin Khalifa Al Thani chấm dứt vai trò "trung gian ngoại giao" truyền thống của Qatar, ra mặt ủng hộ các thế lực nổi dậy lật đổ chính phủ ở Trung Đông và Bắc Phi, biến hãng tin Al Jazeera thành công cụ tuyên truyền cho các cuộc đảo chính để phục vụ cho lợi ích của Doha.
Các nước trong khu vực coi hướng đi này của Qatar là thái quá, khiến những hoài nghi về động cơ trong chính sách đối ngoại của Doha ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, Faysal Itani, nhà phân tích tại Hội đồng Đại Tây Dương ở Washington, cho rằng chiến lược của Qatar là hợp lý vào thời điểm đó. "Họ phát huy tốt nhất lập trường của mình và tìm cách tạo ra một phạm vi ảnh hưởng đặc biệt trong nền chính trị khu vực", ông nói.
Kaplan cho rằng Qatar có thể làm được điều này vì họ là quốc gia có tiềm lực tài chính khổng lồ với dân số có thu nhập bình quân đầu người bậc nhất thế giới. Điều đó khiến các nước láng giềng có diện tích lớn hơn, dân số đông hơn ghen tị, làm sâu sắc thêm những rạn nứt chính trị mà các quốc gia này đang phải đối mặt.
Nhưng vài năm qua, khi phong trào Mùa xuân Arab đã lắng xuống và các nhóm nổi dậy bị lấn át bởi các phần tử Hồi giáo cực đoan, Qatar lại thay đổi chiến lược của mình. Sau khi vua Tamim bin Hamad Al Thani lên nắm quyền năm 2013, Qatar vung tiền và vũ khí truyền thông để ủng hộ những phong trào mới vốn là kình địch của người Sunni.
Trong khi tích cực tham gia vào cuộc chiến của người Sunni chống lại phiến quân Houthi ở Yemen và chính phủ của Tổng thống Bashar al-Assad ở Syria, vua Tamim lại đưa Qatar xích lại gần hơn với Iran, quốc gia có đông đảo người Shiite ở bên kia vịnh Persian, ủng hộ các phong trào vũ trang như Hamas, Hezbollah và một số tổ chức Hồi giáo cực đoan.
chien-luoc-xoay-chieu-bien-qatar-thanh-cai-gai-trong-mat-vung-vinh-1
Các chuyến bay của Qatar chỉ có thể bay qua Iran sau khi bị các nước láng giềng đóng cửa không phận. Ảnh: Flightradar24
Trong mắt người Sunni ở các nước vùng Vịnh, chiến lược của Qatar ngày càng giống âm mưu lật đổ họ để gia tăng thế lực cho Doha. Chiến lược này đã khiến Qatar trở thành kẻ thù của tất cả, từ việc đối đầu với người Sunni khi ủng hộ Iran, cho tới thể hiện sự thù địch với người Shiite khi tiếp tục cho Mỹ triển khai lực lượng lớn ở căn cứ al-Udeid và hậu thuẫn Arab Saudi trong cuộc chiến ở Yemen.
"Người Qatar muốn trở thành Hong Kong của khu vực", Joyce Karam, trưởng văn phòng Washington của báo Al-Hayat, nhận định. "Nhưng chiến lược đó giờ đây không hiệu quả nữa".
Giọt nước tràn ly
Theo Kaplan, mâu thuẫn tích tụ âm ỉ gần một thập kỷ giữa Qatar và các nước Arab bắt đầu bùng phát sau chuyến công du vùng Vịnh gần đây của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Khi phát biểu ở Arab Saudi tháng trước, ông Trump cho rằng mình sẽ đoàn kết và tăng cường sức mạnh cho các lãnh đạo người Sunni trong cuộc chiến chống khủng bố và chủ nghĩa cực đoan, mà không ngờ rằng ông đang châm ngòi cho một bước leo thang mới.
Cựu tổng thống Barack Obama trước đây luôn cởi mở với mọi cường quốc trong khu vực, kể cả Iran, bởi ông không muốn kéo Mỹ sâu hơn vào những cuộc chiến phe phái ở vùng Vịnh. Ông cũng tránh làm gia tăng căng thẳng giữa Qatar với các quốc gia Sunni khác, cho rằng tốt nhất là để họ tự tìm ra giải pháp cân bằng của riêng mình.
Nhưng chuyến công du tới Arab Saudi của ông Trump đã làm thay đổi tất cả. Bài phát biểu của ông cho thấy chính sách mới của Mỹ, ủng hộ các cường quốc người Sunni trong cuộc chiến chống lại các thế lực người Shiite, đặc biệt là Iran. Điều Trump không lường trước được là tuyên bố của ông đã củng cố quyết tâm của người Sunni trong việc tăng cường đối đầu với Iran và cô lập Qatar, Kaplan nhận định.

Ông Trump phát biểu trước các lãnh đạo Hồi giáo ở Arab Saudi
Các chuyên gia của chuyên trang tình báo, quốc phòng Jane’s 360 dự đoán rằng sau cuộc khủng hoảng này, Qatar sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc giảm hẳn sự ủng hộ đối với các phong trào Hồi giáo, đặc biệt là ở Syria. Một khi Qatar cắt đứt quan hệ với các tay súng Hồi giáo, cuộc chiến chống phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS) và các phong trào cực đoan trong khu vực chắc chắn sẽ diễn ra thuận lợi hơn.
Tuy nhiên, nếu Qatar nhượng bộ sức ép từ các nước Arab và nghiêng hẳn về người Sunni, mâu thuẫn sắc tộc trong khu vực có thể càng thêm trầm trọng. "Chính sách đối ngoại của Qatar từng tạo nên một vùng xám giúp tháo ngòi một số cuộc khủng hoảng ở vùng Vịnh. Nếu vùng xám đó biến mất, chiến tranh và hỗn loạn sắc tộc có thể bao trùm cả khu vực", Kaplan nhấn mạnh.Trí Dũng

No comments:

Post a Comment