Wednesday, June 21, 2017

Phượng vỹ nhiều màu

Phượng vỹ, gọi gọn là phượng, thường trổ hoa đỏ tươi 
không chỉ mùa hè mà cả... mùa xuân.
Cùng với phượng đỏ, còn có phượng vàng, phượng tím, phượng trắng.
Phượng vỹ / phượng vĩ / phượng còn mang những tên gọi khác như xoan tây, điệp tây, hoa nắng. Tiếng Pháp, Anh, Hà Lan, Indonesia: flamboyant. Tiếng Đức: Flammenbaum. Tiếng Nga: огненное дерево. Tiếng Hoa: 鳳凰木 được bính âm phát fènghuángmù, âm Hán-Việt phát phượng hoàng mộc.Phượng đỏ
Phượng vỹ trổ hoa màu đỏ tươi là loài thực vật mà đông người thường gặp. Phượng đỏ được quốc tế định danh khoa học là Delonix regia (Bojer ex Hook.) Raf. thuộc họ Đậu (Fabaceae).
Mỗi hoa gồm 5 cánh, mỗi cánh dài cỡ 8cm: 4 cánh màu đỏ và 1 cánh lốm đốm trắng với đỏ. Quả đậu có màu nâu sẫm khi chín, dài tới 60cm và rộng khoảng 5cm. Lá phức lông chim kép, mỗi lá dài khoảng 30 ~ 50 cm và có 20 ~ 40 cặp lá chét sơ cấp hay lá chét lông chim lớn, và mỗi lá chét lông chim lớn lại được chia tiếp thành 10 ~ 20 cặp lá chét thứ cấp hay lá chét con.
Phượng đỏ có nguồn gốc Madagascar, quốc đảo nằm ngoài khơi Ấn Độ Dương. Được di thực trồng rất nhiều nơi trên thế giới, phù hợp nhất là khu vực khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Loài thực vật này có thể chịu được các điều kiện khô hạn, đất mặn. Tại Việt Nam, phượng đỏ được người Pháp du nhập về trồng vào thế kỷ XIX. Từ Bắc chí Nam nước ta, phượng đỏ được trồng nhiều trên vỉa hè, trong công viên, các sân trường.
Bài hát Nỗi buồn hoa phượng do nhạc sĩ Thanh Sơn và Lê Dinh soạn năm 1963, lâu nay được lần lượt thể hiện bởi nhiều ca sĩ Hoàng Oanh, Phương Dung, Lệ Thu, Thanh Tuyền, Thu Hiền, Phi Nhung, Cẩm Ly, Khả Tú, Tuấn Vũ, Minh Cảnh, Chế Thanh, Thuỳ Trang, Thiên Trang, Đông Đào, Mỹ Huyền, Như Quỳnh, Hương Lan, Hương Giang, Quang Linh, Quang Lê, Ngọc Sơn, Đàm Vĩnh Hưng, v.v. Lời bài hát Nỗi buồn hoa phượng có đoạn:
Màu hoa phượng thắm như máu con tim
Mỗi lần hè sang kỷ niệm
Người xưa biết đâu mà tìm!
Thông thường, phượng trổ hoa đỏ rực từ tháng 4 đến tháng 6 dương lịch. Thực tế, tại nhiều tỉnh thành miền Nam nước ta, phượng đỏ nở hoa từ dịp... Tết Nguyên đán.Phượng vàng
Phượng vàng có tên khoa học Delonix (L.) Gamble, cũng có tài liệu định danh Delonix regia var Flavida, họ Đậu (Fabaceae). Tiếng Anh: yellow flamboyant. Tiếng Pháp: flamboyant jaune.
Năm 2001, tỉ khâu Thích Pháp Tông xin hạt giống phượng vàng từ Myanmar về trồng 4 cây ngay trước cổng chùa Huyền Không Sơn Trung và trồng 3 cây trong vườn chùa Huyền Không Sơn Thượng. Hai ngôi chùa này cùng ở địa bàn thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Chùa Huyền Không đã cho Công ty Công viên cây xanh Thừa Thiên - Huế 1 cây làm giống.
Hoa các cây phượng ở chùa Huyền Không đã nở vàng từ tháng 6-2005. Công ty Công viên cây xanh Thừa Thiên - Huế thì nhân giống cây phượng vàng, rồi trồng thử một số nơi. Trên lề phố ven tả ngạn dòng Hương, gần đầu cầu Mới, nhìn vào cửa Ngăn, những mùa hè gần đây, cây phượng óng ánh hoa vàng thu hút sự chú ý của muôn người.
Công ty Công viên cây xanh TP.HCM cũng nhanh chóng đưa một số cây phượng vàng từ Huế vào "Hòn ngọc Viễn Đông" để nhân giống, dự trù sẽ trồng phượng vàng ở một số công viên và trên một vài lề đường.
So sánh với phượng đỏ, thì phượng vàng rất giống về hình thái, chỉ khác màu sắc cánh hoa. Theo các nhà chuyên môn, đây chẳng phải đột biến gène, mà là một loài thực vật khác cùng họ.
Khi thấy phượng vàng trổ hoa, nhiều người giật mình biết rằng lâu nay đã gọi nhầm một số cây là phượng vàng. Chẳng hạn hai loài thực vật thuộc phân họ Vang (Caesalpiniaceae) của họ Đậu (Fabaceae) là lim xẹt cánh Peltophorum pterocarpum (DC.) K. Heyne và muồng hoa vàng Cassia fistula L.
Phượng tím
Năm 1962, tại Pháp, sau khi tốt nghiệp trường Canh nông ở Versailles, kỹ sư nông học Lương Văn Sáu mang giống phượng tím về trồng trên lề đường (nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai) trước chợ Đà Lạt. Chỉ một cây sống sót, thời gian sau trổ hoa màu tím nom khá quyến rũ. Dân chúng liền gọi phượng tím.
Kỳ thực, loài thực vật này không cùng họ Đậu (Fabaceae) với phượng đỏ. Phượng tím được định danh khoa học Jacaranda mimosifolia, tên đồng nghĩa là Jacaranda acutifolia, thuộc họ Chùm ớt (Bignoniaceae).
Phượng tím ra lá phức bao gồm hai lần lá kép, không giống lá phượng đỏ. Đừng xét màu sắc thì hoa phượng tím cũng không giống hoa phượng đỏ. Hoa phượng tím có cánh tràng hợp lại thành ống dài hẹp, đầu loe rộng chia thùy gần đều, mọc thành chùm với những hoa nhỏ màu lam tím nhạt.
Thêm điều éo le: ở Đà Lạt, phượng tím trổ hoa nhưng không kết quả, nên chẳng thể sinh sản tự nhiên. Lý do: phượng tím xuất xứ từ Nam Mỹ, nơi có những con chim mỏ cong đưa phấn vào đài hoa giúp cây này thụ phấn, còn Việt Nam lại thiếu vắng loài chim đó.
Thử chiết cành, kỹ sư Lương Văn Sáu bước đầu tạo được 2 cây con, song chỉ sống một cây trồng ở Thuỷ Tạ. Sau hơn nửa thế kỷ không ngừng tìm tòi nghiên cứu, đến năm 1994, kỹ sư Sáu mới chiết cành phượng tím tương đối thành công nhờ gửi mua từ Pháp loại hoá chất kích thích mọc rể, đồng thời áp dụng chế độ chăm sóc đặc biệt nhằm phòng tránh một số bệnh ký sinh đối với cây con. Lúc ấy, mỗi cây con phượng tím được bán giá 600.000 đồng, đã trồng ở Đà Lạt cùng một số đô thị khác như Huế, Hà Nội. Phòng Công nghệ sinh học trực thuộc Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt cũng áp dụng biện pháp chiết cành phượng tím, tạo được 200 cây con.
Nữ tiến sĩ khoa học (TSKH) sinh học Hà Ngọc Mai từ Pháp đã cùng chồng là TSKH vật lý hạt nhân Trần Hà Anh về Việt Nam năm 1978. Định cư tại Đà Lạt nên bà Mai rất quan tâm lai tạo giống thực vật tại cao nguyên Lang Bian, và nhanh chóng nhân giống phượng tím thành công bằng cách gieo ươm hạt.
Bước vào thế kỷ XXI, một số cơ quan khoa học tại Đà Lạt nhân giống phượng tím quá ư thoải mái bằng phương pháp nhân giống vô tính, không chỉ trồng nhiều nơi tại tỉnh Lâm Đồng mà tiếp tục cung cấp cây phượng tím con đến hàng loạt tỉnh thành khác trên toàn quốc như Cần Thơ, Khánh Hoà, Hà Tĩnh, Thanh Hoá, Lào Cai, v.v.
Phượng trắng
Kỳ thú xiết bao khi sân biệt thự của hai vợ chồng TSKH Trần Hà Anh – Hà Ngọc Mai trên đường Phù Đổng Thiên Vương, TP Đà Lạt, có cây phượng nở hoa màu trắng từ mùa hè năm 2001. Phượng trắng được định danh khoa học Jacaranda mimosifolia Alba thuộc họ Chùm ớt (Bignoniaceae).
Bà Hà Ngọc Mai kể:
- Năm 1998, tôi sang Australia, thăm cháu ngoại. Theo thói quen mỗi lần đi xa, tôi hỏi thăm có giống cây gì đặc sắc nhằm đưa về Việt Nam làm quà. Một công nhân vườn ươm ở thành phố Sydney giới thiệu cây phượng tím trổ hoa trắng vì ghép với một cây phượng rừng đột biến cá thể. Tôi liền mua một cây con, giá 25 đô la. Trở lại nhà riêng, trồng cây phượng trước sân, sau 3 năm thì trổ hoa trắng tinh. Mọi người rất vui thích, liên tục chụp ảnh kỷ niệm. Tôi gieo ươm hạt được 50 cây con, gửi một kỹ sư nông nghiệp công tác tại Vườn hoa Đà Lạt chăm sóc. Những cây ấy phát triển xanh tốt, giai đoạn trưởng thành thì tất cả đơm hoa màu... tím.
Làm cách nào nhân giống phượng trắng quý hiếm nhỉ? Bà Hà Ngọc Mai tiếp:- Nhờ khoa học kỹ thuật hiện đại phát triển, tôi tin rằng phượng trắng sẽ được nhân giống bằng phương pháp invitro (nuôi cấy mô tế bào trong phòng thí nghiệm) và phương pháp ghép cành với cây phượng tím khác.
Được biết bà Hà Ngọc Mai đã cho Công ty Công viên cây xanh TP.HCM cùng nhiều nghệ nhân hoa kiểng từ một số tỉnh thành những cành cây phượng trắng để ghép. Trong tương lai không xa, bông hoa phượng trắng sẽ nở ở nhiều địa phương của nước ta. 
Đã đăng:
Thế Giới Mới 947 (15-8-2011)
Kiến Thức Ngày Nay 784 (20-5-2012)

Phượng đỏ tại xã Bình Quới, huyện Châu Thành, tỉnh Long An, 
nở hoa đón... xuân. 
Ảnh do Phanxipăng chụp ngày thứ năm 3-1-2008
nhằm 25 tháng 11 năm Đinh Hợi

Phanxipăng bên cây phượng đỏ tại xã An Nhứt, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, nở hoa mùa... đông. 
Ảnh do Anh Đào chụp ngày thứ hai 24-11-2014 nhằm mùng 3 tháng 10 năm Giáp Ngọ

Phượng vàng. 
Ảnh: Phanxipăng

Cây phượng vàng gần đầu cầu Mới, 
nhìn vào cửa Ngăn ở Huế, đang trổ hoa. 
Ảnh: Phanxipăng

Lim xẹt cánh, không phải phượng vàng. 
Ảnh: Phanxipăng

Muồng hoa vàng, không phải phượng vàng. 
Ảnh: Phanxipăng

Phanxipăng bên cây phượng tím trổ hoa trước chợ Đà Lạt. 
Ảnh: Trần Ngọc Trác

Phượng tím ở Vỹ Dạ, Huế. 
Ảnh: Phanxipăng

Cây phượng trắng đầu tiên tại Việt Nam. 
Ảnh: Phanxipăng

Vợ chồng TSKH Hà Ngọc Mai – Trần Hà Anh 
với cành hoa phượng trắng trong sân nhà ở Đà Lạt. 
Ảnh: Ngô Anh Tuấn

No comments:

Post a Comment