Friday, August 4, 2017

Cây đèn Hoa Kỳ

Nếu phải gọi tên cho đúng lý lịch, nó là cây đèn Ba Lan. Nó được sáng chế từ năm 1853 bởi nhà phát minh người Ba Lan Ignacy Lukasiewicz khi kỹ nghệ điện lực chưa được phát triển.
Nhưng khi sang Việt Nam vào quãng đầu thế kỷ trước, nó bỗng nhiên đổi tên thành… cây đèn Hoa Kỳ (ở miền Nam gọi là “đèn Huê Kỳ”). Lý do là vào thời gian đó Hoa Kỳ tặng không dụng cụ này để bán kèm loại dầu kerosene (paraffin) mà người dân quen gọi là dầu hôi hoặc dầu lửa để thay cho loại đèn dầu lạc (dầu phọng) rất bất tiện và ít tỏa sáng. Loại đèn Hoa Kỳ vẫn còn thông dụng cho đến ngày nay, nhất là ở những vùng nông thôn chưa được phủ lưới điện hoặc trong những dịp giỗ chạp, lễ lạc truyền thống.
Thân phận khiêm nhượng của dụng cụ thắp sáng đó thật ra chẳng có gì đáng nói nếu không có chuyến Mỹ du của ông Thủ tướng “Ma-dê in Việt Nam” Nguyễn Xuân Phúc hồi tuần trước.
Kèm theo những hợp đồng làm ăn trị giá bạc tỷ và đoàn tùy tùng hùng hậu, ông Phúc đã ra mắt Tổng thống Donald Trump tại Tòa Bạch cung với một món quà lưu niệm đặc biệt: cây đèn Hoa Kỳ. Báo chí trong nước tung hô ý nghĩa của món quà này đến tận mây xanh. Dường như không một mỹ từ nào được tiết kiệm cho công tác tuyên truyền đó. Thậm chí, người biết chuyện còn cảm thấy ngượng vì sự lố lăng như vậy.
Cây đèn bình thường bỗng được khoác lên những ý nghĩa biểu tượng cực kỳ quan trọng, như “hơi ấm và ánh sáng của mối quan hệ toàn diện Việt – Mỹ”, “chiều dài lịch sử trong giao thương giữa hai nước”, “đỉnh cao của kỹ xảo thủ công của nghệ nhân Việt Nam” và vân vân…
Rồi một cơn “bão mạng” nổi lên với những lời bàn nhảm của các Mao Tôn Cương thời đại, trong đó có cả nhiều trí thức tên tuổi nhắm mắt ăn theo; nào là “một món quà ở đẳng cấp ngoại giao giữa hai quốc gia”, rồi đến lời diễn dịch ngất trời “hình tượng (trên chiếc bầu đựng dầu) lúa non mang ẩn ý về nền văn hóa lúa nước của Việt Nam và hoa sen biểu trưng cho tính hướng thiện của tâm hồn người Việt…” (*)
Phía Hoa Kỳ chẳng nói lời nào về món quà đặc biệt này. Thậm chí, cả chuyến đi của ông Phúc cũng không được nhắc tới trên các tờ báo hoặc đài phát thanh, truyền hình Mỹ.
Bỗng dưng, trước khi ông Phúc lên máy bay trở về nước, tất cả những bài viết về cây đèn Hoa Kỳ bị đồng loạt gỡ xuống trên các cơ quan truyền thông “lề đảng”, không một lời giải thích mà cũng chẳng kèn trống tiễn đưa như khi chúng được lên sàn.
Ủa, chuyện gì vậy?
Giá không có vụ… “chuyển sang từ trần” đột ngột này, mọi việc có thể đã trôi qua êm xuôi như bao nhiêu chuyện “sai chút xíu, lỗi tày đình” từ bấy lâu nay. Nhưng hành động lấp liếm vội vàng đó đã khiến người ta chúi mũi vào vạch lá tìm sâu.
A, con sâu thật bự đây rồi!
 

Nằm chình ình trên chiếc bầu đựng dầu của cây đèn là hai lá cờ Việt – Mỹ cắm chéo nhau, vẽ bằng tay bởi một (hoặc nhiều?) họa sĩ ưu tú được chọn kỹ. Quốc kỳ của người tặng thì dễ rồi, chỉ việc copy lá cờ của tỉnh Phúc Kiến bên Tàu (từ năm 1933) là y chang. Nhưng quốc kỳ của người được tặng lại có phần rắc rối hơn, không những về hình dáng mà còn cả ý nghĩa nội dung của nó.
Cờ sao sọc của Hoa Kỳ gồm hai phần: ở phía trên góc trái là một hình chữ nhật nhỏ nền xanh dương với 50 ngôi sao trắng tượng trưng cho 50 tiểu bang và phần còn lại là 13 sọc đỏ trắng (7 đỏ, 6 trắng – 7 ngắn, 6 dài) tượng trưng cho 13 tiểu bang nguyên thủy thành lập liên bang Hiệp chủng Quốc. Phần sọc đỏ có 4 ngắn và 3 dài. Phần sọc trắng có 3 ngắn và 3 dài.
 

Vậy mà cây đèn Hoa Kỳ do ông Phúc mang tặng lại vẽ cờ Hoa Kỳ có 3 sọc đỏ ngắn và 4 sọc đỏ dài, 2 sọc trắng ngắn và 4 sọc trắng dài. Không biết ý tứ đàng sau của người tặng quà là gì, nhưng người ta hiểu lý do tại sao ông Trump không nhận một món quà… "đồ đểu" kiểu đó!
Mèn ơi, ông Phúc mang thân đi làm chuyện quốc gia đại sự mà sai phạm một lỗi sơ đẳng như thế à? Huống chi, bên cạnh ông còn có các quan văn võ đầu triều như Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh, Bộ trưởng Công an Tô Lâm và Đại sứ “ta” ở nước Cờ Hoa cùng hàng chục cố vấn siêu hạng. Nghe nói họ đều là những người… có bằng cấp đại học. Té ra chỉ là một đám ăn hại! Ai đời đi sang nước người ta, cầu cạnh người ta bắt tay giao hảo với mình mà mình chẳng chút coi trọng người ta thì thiệt là… no water to talk (hết nước nói)!
Nhưng đây không phải là lần đầu tiên đảng và nhà nước CSVN bị “hố” như vậy. Nhớ lại chục năm trước (năm 2006), khi Tổng bí thư đảng kiêm Chủ tịch nước CSTQ Hồ Cẩm Đào sang thăm Việt Nam, “đảng và nhà nước ta” đã lùa dân ra đứng đường chào đón ở Hà Nội với rừng “cờ đỏ 6 sao” trong khi quốc kỳ của khách chỉ là cờ đỏ 5 sao (1 ngôi sao lớn tiêu biểu cho dân tộc Hán và 4 ngôi sao nhỏ bao quanh là các dân tộc thiểu số Mông, Hồi, Mãn, Tạng). Dạo ấy, dân chúng đã la rầm lên phản đối vì cho rằng đó là lá cờ bán nước vì ngôi sao nhỏ thứ năm là… dân tộc Việt.
Cờ Tàu đã sai, cờ Mỹ cũng trật. Dù sao hai “đế quốc sừng sỏ” nhất nhì thế giới này đã từng bị Việt Nam đánh te tua rồi, “ta” làm quấy chút xíu chắc cũng chẳng hề gì. Chẳng biết mai mốt “ta” có ý định lấy "cờ in máu chiến thắng" (**) thay thế luôn cờ Liên Hiệp Quốc hay không?
Thôi, nói nữa càng thêm bực! Lưu Dân
___________________

Chú thích:
(*) Các câu in nghiêng trong đoạn này là trích dẫn từ các báo mạng trong nước; như xaluan.com, VnExpress và Tuổi Trẻ.
(**) Lời trong bài quốc ca của CHXHCN Việt Nam.

Đèn Hoa Kỳ, tức là đèn dầu, là một loại đèn phát sáng do ngọn lửa đốt bằng dầu hỏa. Đèn có tên là đèn Hoa Kỳ, do trước kia một hãng dầu lửa của Mỹ (Hoa Kỳ) mang dầu sang bán ở Việt Nam, để tiếp thị, hãng này (hãng Shell) đã phát không đèn dầu cho người mua dầu, do đó xuất hiện cái tên đèn Hoa Kỳ. Và dần dần, đèn Hoa Kỳ thay thế những loại đèn phổ biến ở Việt Nam vào xã hội thời bấy giờ như đĩa đèn dầu lạc và những ngọn bạch lạp.

Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn Hoa Kỳ (đèn dầu)

Chiếc đèn dầu đầu tiên được al-Razi (Rhazes) ở Baghdad thế kỉ 9 mô tả trong cuốn Kitab al-Asrar (Sách về các điều bí mật), ông gọi nó là "naffatah". Chiếc đèn dầu hiện đại do nhà phát minh người Ba Lan, Ignacy Łukasiewicz, chế tạo ra vào năm 1853.

Đèn có một bầu đựng dầu, thường làm bằng kim loại hay thủy tinh, một sợi bấc, thường được dệt bằng sợi bông, đoạn dưới nhúng trong dầu để hút dầu lên trên, đoạn trên nhô lên khỏi bầu đèn và thường được chỉnh độ dài bởi một hệ thống núm vặn.

Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ

Khi châm lửa vào phần nhô lên của bấc, dầu ngấm trong bấc sẽ cháy và tạo ra một ngọn lửa màu vàng. Khi dầu cháy, hiện tượng mao dẫn bên trong sợi bấc sẽ kéo thêm dầu từ dưới bầu đựng lên để tiếp tục cháy. Kích thước của ngọn lửa được điều khiển bằng cách chỉnh độ dài của phần bấc nhô lên. Núm vặn bấc cùng với trục sẽ làm quay một bánh răng kim loại có răng găm vào sợi bấc, nhờ đó sợi bấc bị kéo lên hoặc xuống tùy theo chiều vặn núm. Nếu bấc được vặn lên quá cao, ngọn lửa sẽ có khói (muội carbon chưa cháy hết).

Chiếc đèn Hoa Kỳ độc bản được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc mang đến Mỹ tặng Tổng thống Donald Trump nhân dịp sang thăm Mỹ từ 29-31/5/2017
Chiếc đèn Hoa Kỳ độc bản được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc mang đến Mỹ tặng Tổng thống Donald Trump nhân dịp sang thăm Mỹ từ 29-31/5/2017

"Tròn đầy" là cảm hứng để Hội Quán Di Sản thiết kế ra mẫu đèn Hoa Kỳ nói trên. Hình tượng đòng lúa (lúa non) được chọn làm họa tiết chân đèn mang ẩn ý về nền văn hóa lúa nước. Họa tiết hoa sen biểu trưng cho tính hướng thiện của tâm hồn người Việt, tạo thành điểm nhấn từ cổ đèn kéo xuống đế. Trên bầu đèn là họa tiết cuốn thư và cờ Việt Nam - Mỹ với thông điệp mở rộng giao thương, tạo lập vững chắc về sự hợp tác toàn diện.

Chiếc đèn Hoa Kỳ có thân cao 32 cm, đường kính 12 cm, thông phong (bóng đèn thủy tinh) cao 12 cm. Chất liệu gốm Bát Tràng phủ men thanh lưu ly tạo cảm giác sang trọng, thân thiện. "Các họa tiết hoa sen ở cổ đèn, đế đèn được nghệ nhân đúc thủ công từ đồng lá, tạo ra một vật phẩm quà tặng đầy ý nghĩa và thể hiện sự sáng tạo, tài hoa của thợ Việt"

Chiếc đèn Hoa Kỳ độc bản được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc mang đến Mỹ tặng Tổng thống Donald Trump nhân dịp sang thăm Mỹ từ 29-31/5/2017
Chiếc đèn Hoa Kỳ độc bản được Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc mang đến Mỹ tặng Tổng thống Donald Trump nhân dịp sang thăm Mỹ từ 29-31/5/2017

Ngọn lửa đèn được bảo vệ bằng bóng đèn hoặc chụp đèn bằng thủy tinh. Mục đích là để tránh bị gió thổi tắt, tránh gây cháy, và để tăng luồng không khí cung cấp cho ngọn lửa nhờ hiệu ứng nhiệt. Luồng gió này mang nhiều không khí (ôxi) thổi qua ngọn lửa, làm nó cháy sáng hơn là khi để ngọn lửa không có bóng chụp. Đèn dầu có thể có mùi nếu lửa cháy không đượm, thường là do sử dụng dầu không đúng loại hoặc dầu nhiễm bẩn.

Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ

Sử dụng
Đèn Hoa Kỳ (đèn dầu) đã từng được sử dụng rộng rãi trên thế giới trước khi các thiết bị chiếu sáng bằng điện được phổ biến. Ngày nay, ngoài các mục đích trang trí, chiếu sáng trong trường hợp khẩn cấp, hoặc tại các vùng xa xôi không có điện, đèn dầu hiếm khi được sử dụng tại các nước có mạng lưới điện và khí đốt phát triển.

Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ

Việt Nam
Đèn dầu bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam vào cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20, khi hãng dầu lửa Shell (thời đó gọi là hãng "con sò") của Mỹ mang dầu hỏa sang bán ở Việt Nam. Thời đó, người dân Việt Nam quen dùng dầu lạc hay nến (bạch lạp) để thắp sáng mà không quen dùng dầu hỏa. Để tiếp thị, hãng Shell phát không đèn dầu cho người mua. Do đó xuất hiện cái tên đèn Hoa Kỳ (đèn Huê Kỳ). Dần dần, đèn Hoa Kỳ thay thế những đĩa đèn dầu lạc và những ngọn bạch lạp. Ngày nay, ngoại trừ các vùng sâu vùng xa chưa có lưới điện quốc gia, đèn dầu không còn là loại phương tiện chiếu sáng thông dụng ở Việt Nam. Tuy nhiên, đèn dầu vẫn còn được đặt trên bàn thờ ở các gia đình hoặc đình chùa để "giữ lửa" và để lấy lửa thắp hương trong các kì cúng lễ hay giỗ chạp. Đèn dầu cổ đã trở thành một thú chơi cho những người sưu tập.
Đèn Hoa kỳ là tên gọi ở miền Bắc Việt Nam, là loại đèn dùng dầu hỏa, khá lớn thường đặt trên bàn ở phòng khách; thường làm bằng đồng thau, đầu tiên là của ANH, PHÁP đem sang (do dùng dầu hỏa của Hoa kỳ nên gọi là đèn Hoa kỳ)
Ở Nam Việt, người ta kêu là đèn Tây, sau 1960 do Chợ lớn làm ra quá nhiều nên kêu là đèn dầu lửa
Có 3 cỡ, loại nhỏ tim tròn kêu là đèn chong, đèn trứng vịt, đèn bong bóng...cỡ vừa (xài khá nhiều) có bình dầu chứa hơn 1 xị, tim dẹp cuốn tròn, dùng cho 2, 3 người ngồi bàn coi báo, loại lớn tim dẹp cuốn tròn lớn hơn, bình dầu gần 1 lít, dùng cho phòng khách khi có đông người
Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn dầu

Các loại đèn dầu đặc biệt
Đèn bão
Đèn bão là loại đèn có hệ thống chụp và ống thông hơi phục vụ mục đích chiếu sáng ngoài trời trong điều kiện gió mạnh mà không bị thổi tắt.

Hình ảnh đèn bão:

Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn bão

Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn Hoa Kỳ là đèn gì,đèn Hoa Kỳ là gì,đèn Hoa Kỳ,đèn dầu,đèn bão,vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ
Đèn bão
Đèn măng-sông là đèn gì?
Đèn măng-sông hay măng-xông (phiên âm từ tiếng Pháp Manchon) là loại đèn được thắp bằng xăng hay dầu hỏa, ngọn đèn có chụp măng sông, rất sáng, đèn có lõi là một ống được tết bằng sợi có thấm một thứ muối kim loại, úp lên ngọn lửa để làm tăng sức sáng, từ măng-sông vì phát âm theo tiếng Pháp "manchon". Manchon là cái lưới bằng chỉ cô-ton có tẩm loại hoá chất đặc biệt, khi cháy phát ra ánh sáng trắng tự nhiên (full spectrum). Đèn có quay treo để máng lên xà nhà hay để trên bàn. Đây được coi là phát minh quan trọng nhất trong lịch sử của hải đăng.Vào đầu thế kỷ XIX, đã xuất hiện nhiều các chuyến đi biển dài ngày bằng tàu chạy bằng động cơ hơi nước, việc cấp thiết lúc đó là cần có thêm những ngọn hải đăng có công suất mạnh để hoa tiêu có thể thấy được chúng từ một vị trí rất xa. Các quốc gia có ngành hàng hải phát triển đã bắt đầu cho xây dựng thêm nhiều ngọn hải đăng dọc theo bờ biển của mình. Song song đó, cũng cần phải cải tiến tính năng của các phao tiêu trên biển, sao cho chúng có thể được nhận ra ngay cả vào ban đêm.
Chính vì nhu cầu đó dẫn đến sự ra đời chiếc đèn măng-sông. Loại đèn này hoạt động theo nguyên lý làm bốc hơi lượng nhiên liệu được đốt bên trong, thường là dầu nhẹ, bằng cách truyền một áp lực và một nhiệt độ thích hợp lên những ống tuýp lắp bên trên lớp vỉ nung. Do đó, đèn măng-sông có thể tự "đun nóng" và phát sáng mạnh gấp 6 lần hơn các loại đèn dầu trước đó, đồng thời tiêu thụ nhiên liệu ít hơn rất nhiều.Dầu chứa trong bình dưới sức ép qua một hệ thống bơm bằng tay. Khi mở van, sức ép phun dầu lên qua một lỗ thoát rất nhỏ và theo một ống tuýp bằng đồng (để chịu được nhiệt độ cao) dẫn đến "đầu đốt", làm bằng sành, đặt ở phần trên của đèn và nằm bên trong cái măng-sông. Tại đây, vì đầu đốt đã được hun nóng trước nhờ lửa mồi nên tia dầu, do nhiệt độ cao, biến thành hơi phực cháy. Nhờ măng-sông nên ngọn lửa phát ra ánh sáng trắng có độ sáng mạnh đến khoảng 500CP[1], tương đương với 400 Watts. Số lượng dầu và không khí phải được điều hoà theo mức cố định, điều khiển bởi một "hệ thống chỉnh" bằng tay. Một lít dầu lửa (dầu hôi) có thể đốt, ở độ sáng cao nhất, được khoảng 10 tiếng đồng hồ.Ở Việt Nam, đèn măng-sông được nhiều ngư dân ở miền Trung (Nghệ AnHà Tĩnh...) sử dụng để đánh bắt hải sẵn, đặc biệt là câu mựcBan đêm, đèn măng sông sáng rực đã thu hút đàn mực quây lại vì vậy việc thả câu bắt mực rất dễ dàng

No comments:

Post a Comment